Хэсэг огшлын цоморлиг

Үзэн ядах, гомдох, зовох муухай хэдий ч эд нар байхгүй бол жаргалын амтыг үнэлэхгүй, гамнахгүй биз ээ. Жаргал, зовлон хоёрын аль алинд ажрахгүй хүлцэх чадварыг билгүүн ухаан гэх юм болов уу даа.

Гоо сайхан... Сэтгэлийн гоо сайхан гэж үүнийг хэлэх байх.

2015.02.26

~

Ухаан санааг саруулсгах

Урам зоригийг бадраах

Уйтгар гунигийг үргээх

Урдах замыг гийгүүлэх

Улирах цагийг товчлох

Уудам сэтгэлийг тэлэх

Учрал бүрт даган баясъя

2014.11.09

~

Эртний сүмийн туурин дээр

Бодлогширон суух чамайг хараад

Би дурлачихсан юм

Даан ч чи зэрэглээ төдийхөн

2015.01.23

~

Үндэс чинь газарт бат бөх шигдэж

Иш, мөчир навч чинь нар өөд тэмүүлж

Амьдралаа бадамлуулан дэлгэрүүлэх

Сэтгэл оюун, чадал тэнхээ суужээ

Ургасан газар чинь ерөөлтэй байг

Ургуулсан жимс чинь шимтэй байг

2014.11.30

~

"Нисдэг чинжаалын өргөө" киноны дууг мөхөс миний бие ядмагхан орчуулсан нь энэ бөлгөө.

Хойд нутгийн хосгүй гоо бүсгүй

Хорвоод түүнтэй эгнэх нь үгүй

Нэгэнтээ харахад хот балгад сүйрнэ

Хоёр дахиа харахад эзэнт гүрэн сүйднэ

Энэ л үзэсгэлэн гоог давах

Хот балгад, эзэнт гүрэн үгүй

2014.11.27

~

Вокзал дээр чи бид хоёр салсан

Хаанаас ч үлээсэн сэвшээ салхи

Хамаг үлдсэн бүхнийг маань аваад одсон

Галт тэрэг хөдлөхтэй зэрэгцэн

Зүрх минь хоосроод явчихсан

Вокзал дээр чи бид хоёр хагацсан

2014.11.09

~

За яахав дээ... энэ чинь л амьдрал... аясын салхи хөлөглөн... алсын замд гарав би... алаг ертөнцийг туулж .... амар амгаланд хүрэх биз...

Ертөнц дахин бүүдийсэн ч, ерөөс би ажрахгүй... Ойлгоогүй хүн бүрийг адислан ерөөж, ойлгосон хүн бүрийг бурханчлан шүтэе...

2014.10.01

~

This is lotus

Whose root is

Deep into mud

But rises above

To the purity

And blooms serenely.

2014.09.30

~

Mind with raven

Finding for heaven

Trying to awaken

Shining as beacon

2014.02.03

~

Дарс сайн нөхөр минь байсан

Харин одоо нулимс болжээ

Шаналах бүрт хацрыг минь даган

Зөөлөн урсаж, аргадан илбэнэ

Гэхдээ сүнс гуйвшгүй!

Нулимс дэмий л урсаж байна.

Сэтгэл хөдлөшгүй нэгэн үзүүрт

Гуниглал бутран сарниж

Венера, Вакха хоёрыг орхиод

Дуусашгүй амар амгаланд хүрнэ!

2014.09.29

~

Ойрхон мөртөө, дэндүү хол

Нэг хананы цаана, чи бас би

Шаналлын гинжээр хүлэгдсэн зүрх

Бодлын дөнгөнд талхигдсан сэтгэл

2014.09.12

~

Нэгэнт бутарсан чулуу эргэж нийлэх нь үгүй

Их галын хүчээр өрдөн хайлуулсан цагт

Хугарсан Нарсил нэгдэж Андуин болсон лугаа

Өөр нэгэн хэлбэрээр нэгэн цул болмой

2014.03.18

~

Чиний бодлын далайд

Би хөл алдан живлээ

Хахаж цацсан их уй гуниг

Хуйлран эргэлдэх нулимсан далай

2014.01.29

~

Далавчин дээрх цаг хугацааны шувуухай

Хэр хол нисэх нь вэ?

Зүгээр дээ хайрт минь, бүү уйл

Бид бүгд амьдрах, үхэх учиртай

Хувь тавилангийн адармаат аянд

Гэрэл, сүүдэр сүлэлдэн оршино

Намрын модноос навчис унах мэт

Бидний өдөр хоног ч алслан одно

Орчуулга, 2013.12.08

Гурван Намар эсэх?

Шарласан навчис газраар хийсээд, шаржигнан дуугарна. Хорчийж шаралсан ч салхитай хамт бүжиглэх эдгээр навчис удалгүй хэдэн хэсэг бутран сарниад, эсвэл хаа нэгтээ албан байгууллага, айлын хашаанд шатаагдахаа хүлээж байгаа биз ээ. Цаг үеэ өнгөрөөсөн эдгээр навчис шиг асаад дуусчихсан хайр, дурлалын тухай Хөлгөн бодож суув. Тэр намар Хөлгөн залуу байжээ. Амьдралын амтыг ангир уураг мэт амандаа цутгаж, цэцэгнээс цэцгэнд дамжих эрвээхэй шиг дэрвэж, түргэн урсгалт булаг мэт цоргиж, бас дүрэлзэн асах түүдэг мэт шатаж явсан аж. Харин одоо хөхрөн дуниартах уулс шиг, магадгүй бүрхэг тэнгэр шиг дүнсийн сууж, нэгэнтээ санаа алдаад халааснаасаа тамхи гарган асаалаа. Хэд хэдэн удаа шуналтайяа сорсон ч, утаагаа тайван гэгч нь үлээн гаргав. Тамхиний утаа замхарч, хэсэг шарласан навчис салхинд туугдан одохыг хараад, бас тэртээх намрын урвамтгай сэтгэлийг гунигтайяа эргэн санав. Хэн хэн нь хүүхдээрээ байж дээ. Юм бүхэн зуурдын! Би гэж чухам хэн байсан билээ? Өнгөрсөн хугацаанд ч тэр, одоо ч тэр, ирээдүйд ч тэр би гэж байхгүй, харин тэртээ өнгөрсний хөгжүүн намар, одоо хийсэх шаргал навч, бас хаа нэгтээ байх зайрмагтсан голын эрэг ар араасаа Хөлгөний нүдэнд зурсхийв. Салхины исгэрээн, шарласан навчсыг ширчигнээн дундаас өнөөх голын эрэг дээр нэгэн бяцхан охин тодрон мишээгээд, “аав аа!” гэх цовоо дуу хадаахад, түүний зүрх нэгэнтээ хүчтэй цохилоод, Сэлбийн голыг өгсөн нүдээ аниад алхлаа. Тэнгэрээс буусан анхны цасан ширхэг газар адислахыг, умрын хүйтэн салхи исгэрэн үлээхийг Хөлгөн үл анзааран гагцхүү бяцхан охины үснээс анхилах нялх ногооны үнэрт бүрэн автаад, “тэр зайрмагтсан голын эрэг намар гэж үү?” хэмээн гайхан огшив.

2014 оны 10 дугаар сарын 10

Социализмын шүүмж

Социализмын шүүмж 

Зарим нэг хүмүүс социализм сайхан байж гэх хандлага гарахаас сэргийлж, социализм нь тогтолцооныхоо хувьд асуудалтай гэдгийг нотлох үүднээс энэ бичиглэлийг орууллаа. Яг үүнтэй адилаар бид капиталист системд ч мөн анхаарлаа хандуулах ёстой. Энэ бичвэр Ц.Батсүх доктортой хамт бичсэн судалгааны ажлын нэг бүлэг юм.

ХХ зуун бол маргаангүй социализмын зуун байсан билээ. Нийгмийн эмх журам капиталист тогтолцооноос илүү бүтээмжтэй, илүү ёс суртахуунтай болно хэмээн социалист үзэл санаа тунхаглаж байлаа. Европ, Ази, Латин Америк, Африк гээд л дэлхийн өнцөг булан бүрд социалист засгийн газар байгуулагдаж, дэлхий даяар их, бага ямар нэг түвшинд социализмтай тулгарч байсан юм. Гэхдээ энэ тогтолцооны эмпирик үр дүн нь хаана, хэзээ хэрэгжүүлснээсээ үл хамааран улс төр, эдийн засгийн сүйрэлд хүргэсэн юм. Илүү хүмүүнлэг оршихуйг амлаж асан энэхүү тогтолцоо яагаад нийтийн дарангуйлал, эдийн засгийн доройтолд орчихдог нь хачирхалтай. Социализмын уналтын шалтгаан нь социализмыг дэмжигчдийн сэтгэл дутсан үйл хөдлөл эсвэл улс төрийн эр зориг дутсан явдал байсангүй. Түүнчлэн буруу удирдагч сонгосон, түүхэн санамсаргүй тохиолдлын аль нь ч социализм нуран унах шалтгаан болохгүй. Харин асуудлын цөм нь социалист тогтолцооны өөрийнх нь үзэл санаанд оршино (Boettke, 1993).

Социализмын шүүмж гэдэгт үндсэндээ социалист эдийн засгийн байгуулал болон түүний хэрэгжих боломжтой байдлын тухай авч үздэг. Зарим судлаачид социализмын зохион байгуулалтыг онолын үндэслэл, гаргалгаанд тулгуурлан шүүмжилдэг бол өөр нэг хэсэг нь урьд өмнө нь оршиж байсан социалист улс орнуудын түүхэн хандлага, эмпирик үзэгдлээр дамжуулан шүүмжилсэн байдаг. Бид онолын үндэслэлд ач холбогдол өгч тайлбарлахыг зорилоо.

Урьд өмнө нь хэд хэдэн сэтгэгчид хамтын өмчийн хэлбэрээс бий болох хөшүүргийн бэрхшээл, хүчтэй төвлөрсөн удирдлагаас бий улс төрийн асуудлыг онцлон авч үзэж байсан социалист системийн талаар хамгийн анхны системтэй онолын шүүмжлэлийг өгсөн хүн бол эдийн засгийн Австрийн сэтгэлгээний сургуулийн судлаач Людвиг фон Мизес юм (Boettke, 1993).

Мизесийн үзэж буйгаар мөнгө ашигладаггүй эдийн засагт бүтээг санхүүгийн тооцоо хийж, зах зээлийн үнэ тогтоох замаар үр ашигтайгаар үйлдвэрлэлийг зохион байгуулах, капитал барааны үнэлэмжийг тогтоох боломжгүй. Учир нь эдийн засгийн тооцооллыг хийх шаардлагатай мэдээлэл ихээхэн дутмаг байдаг (Mises, 1936), (Mises, 1990). Социалист системийн эсрэг өөр нэгэн нотолгоо нь хэт тархсан мэдээллийг ашиглан төвлөрсөн төлөвлөлт хийх тухай асуудлаас үүсдэг. Төвлөрсөн төв захиргаанаас мэдээллийг нэгтгэж, түүнийгээ үр ашигтайгаар боловсруулж нэгдсэн төлөвлөлт хийх боломжгүй, учир нь мэдээллийг нэгтгэснээр үнийн дохиогүй эсвэл гажуудсан үнийн дохиол бий болдог аж (Hayek, 1935).

Эдийн засгийн төлөвлөлтийн эсрэг хамгийн гол няцаалт нь эдийн засгийн тооцооллын тухай асуудал[1] юм. Анх 1920 онд Мизес дэвшүүлсэн санааг хожим нь Фридрик Хаек үргэлжлүүлэн өргөтгөжээ (Mises, 1990), (Hayek, 1935). Нөөцийг эдийн засагт хэрхэн рациоаналаар хуваарилах вэ гэсэн асуудал юм. Чөлөөт зах зээлийн хувьд үнийн механизмаар дамжуулан хувь хүмүүсийн төлөхөд бэлэн байгаа байдалд тулгуурлан хуваарилах боломжтой байдаг. Тухайн нөөц хэр элбэг байгаа болон энэхүү нөөцийг хүмүүс хэр их хүсэж байгаа буюу эрэлттэй байгаа тухай мэдээллийг үнэ өөртөө агуулсан байдаг учраас хувь хүний шийдвэрээр дамжуулан зах зээл дээрх илүүдэл, хомсдолоос зайлсхийх боломжтой гэж үзсэн. Мизес, Хаек нарын үзсэнээр үнийн механизмаас өөр зах зээлд нөөцийг рационалаар хуваарилах боломж байхгүй бөгөөд социализмд энэ арга зам дутагдаж байсан аж.

Мизес 1920 онд бичсэн Социалист улс орнууд дахь эдийн засгийн тооцоолол бүтээлдээ хэрвээ төр үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлсийг бүгдийг нь эзэмшдэг бол бүтээгдэхүүн нь эцсийн бараатай адил “арилжааны объект”-ийн шинж чанараа алдах бөгөөд эдийн засаг дахь арилжаа ердөө л бараа, материалын дотоод шилжүүлэг болж хувирдаг тул социалист систем дэх үнийн тогтолцоо нь согогтой, алдаатай гэж үзсэн. Төвлөрөн төлөвлөгчид нөөцийг үр ашигтай хуваарилах мэдээлэлгүй, түүнчлэн үнэ тогтоох боломжгүй энэ тогтолцоо зайлшгүй үр ашиггүйд хүрдэг. Тиймээс “социалист улс оронд рационал эдийн засгийн үйл ажиллагаа явагдах боломжгүй” гэх дүгнэлтэд Мизес хүрсэн юм (Mises, 1990). Төвлөрсөн төлөвлөгөөт социалист эдийн засаг нь үнийн дохиогүй учраас нөөцөө үр ашигтай хуваарилж чадахгүй. Түүнчлэн үнийн тогтолцоогүйгээр бид эрэлтийн талаар мэдэх ямар ч боломжгүй аж. Фридрик Хаек 1977 онд “эдийн засгийн харилцаа бол удирдлага нь үнээр дамждаг бөгөөд үнэ нь бидний шууд олж авч чадахаас илүү их мэдээллийг өөртөө агуулсан байдаг”. Цаашлаад “үнийн ингэж бий болгож чадах эмх журмыг энгийн нэг удирдамжаар хийх оролдлого бүтээмжгүй, боломжгүй юм” (Hayek, 1977).

Төвлөрсөн бус төлөвлөлтийг дэмждэг Лев Троцкий эдийн засгийн төвлөрсөн төлөвлөлт нь “сая сая хүмүүсийн өдөр тутмын үйл ажиллагааг мэдрэхгүйгээр, тэдний хамтын хүсэл сонирхлыг нухацтай авч үзэхгүйгээр, тэдний эрэлт болон хүслийг мэдэхгүйгээр зүгээр алба ёсны баримт бичгээр дамжин явагдах боломжгүй”, мөн “улс төрийн товчоо дэлхий хамгийн агуу долоон хүнээс бүрдсэн ч гэлээ, долоон Маркс эсвэл долоон Ленин байгаад ч 170 сая хүнтэй эдийн засгийн талаар дангаараа удирдах боломжгүй” гэж үзсэн юм (Trotsky, 1972).

Үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлсийг төр эзэмшиж байгаа үед үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлсийн зах зээл байх боломжгүй юм. Үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлсийн зах зээл байхгүй үед үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлсийн мөнгөн үнэ байх боломжгүй. Капитал бүтээгдэхүүний харьцангуй ховор хомс байдлыг илтгэх үнийн тогтолцоогүй бол эдийн засгийн агентууд нөөцийг ялгаатай байдлаар хуваарилах үнийн дохиоллыг хүлээн авч чадахгүй. Дохиолол байхгүй бол эдийн засгийн рационал тооцоолол бий болох боломжгүй болдог. Өөрөөр хэлбэл, зах зээл чөлөөтэйгөөр тогтоогдсон арилжааны ханшгүй бол эдийн засгийн агентуудыг чиглүүлж чадахгүй тул эдийн засгийн төлөвлөгчийн өмнө байх технологийн хувьд боломжтой олон төслүүдийг үр дүнтэй аргаар үнэлэх боломжгүй юм. Технологийн мэдээллийг урсгалын зохицуулах боломжтой хэдий ч эдийн засгийн мэдээллийг ашиглан нөөцийг үр ашигтай хуваарилах нь асар их бэрхшээлтэй. Харин чөлөөт үнийн тогтолцоо нь хэн нэгэнд байгааг шийдвэр гаргалтын субъектив үнэлгээг бусад хүмүүс мэдэж болохуйц мэдээлэлд хувиргадаг. Социализмд энэ процедур байхгүй учраас эдийн засгийн шийдвэр гаргагчид нь ховор хомс нөөцийг үрэлгэн зарахыг сацуу, нөөцийг буруу ашиглаж байгаа талаар мэдээлэл авч чадахгүй, мөн нөөцийг гажуудалтай зарцуулалтаа залруулах хөшүүрэггүй байдаг (Mises, 1936), (Mises, 1953).

Мизесийн эл санааг өргөтгөж Хаек социализмд тулгарах хоёр асуудлыг дэвшүүлсэн нь танин мэдэхүйн болон улс төрийн бэрхшээл юм. Социализм нь логикийн хувьд оршин тогтнох чадамжгүй, учир нь эдийн засгийн уядуулалт хийх наад захын эдийн засгийн мэдлэг, мэдээллийг социалист тогтолцоо бүрдүүлэх чадваргүй байдаг хэмээн Хаек үзэж байв (Hayek, 1948).

Нөгөө талаас эдийн засгийн төлөвлөгчид нь эрх мэдэлтэй болсон үед шийдвэр гаргах ямар нэг логиктой байх ёстой. Эдийн засгийн мэдлэг, мэдээлэл байхгүй учраас эдгээр шийдвэр гаргагчид эдийн засгийн гэхээсээ улс төрийн логикт тулгуурлан шийдвэрээ гаргахаас өөр замгүй юм. Үүний үр дүнд, улс төрийн хүрээнд харьцангуй давуу талтай хэсэг бүлэг хүмүүс төлөвлөлтийн аппаратын дээр эрх мэдэлд хүрч, улмаар эрх мэдлээ дур зоргоороо ашиглаж эхэлдэг. Энэ нь эцэстээ тоталитар дэглэмийн шалтгаан болж өгдөг (Hayek, 1944). Өөрөөр хэлбэл Мизес-Хаекийн дэвшүүлсэн танин мэдэхүй болон улс төрийн бэрхшээлүүд нь хоорондоо холбоотой юм.

Мизес-Хаекийн үзэж буйг нэгтгэвэл социалист төвлөрсөн төлөвлөгөөг няцаах дөрвөн няцаалт буюу (1) өмчлөх эрх ба хөшүүргийн бэрхшээл, (2) мэдээлэл болон тооцооллын хэт нийлмэл цогц байдал, (3) танин мэдэхүйн бэрхшээл, (4) улс төрийн бэрхшээл байж болох юм. Эдгээр нь нэг нэгээсээ шалтгаант хамааралтай юм. Эдгээр дөрвөн асуудлыг дэлгэрүүлэн авч үзье.
Социалист менежер нь нөөцийг үр ашигтай хуваарилахыг эрмэлзэх капиталист менежертэй адилхан хөшүүрэгтэй байдаггүй. Зөвлөлт маягийн социалист эдийн засгийн тогтолцооны хувьд төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засагт ажиллаж буй пүүсийн хувьд төсвийн хязгаарлалтгүй байдгаас үүдэн мэдээллийг үр ашигтай ашиглан үйл ажиллагаа явуулах хөшүүрэггүй байдаг. Ингэснээр эдийн засгийн сайн сайхан байдлыг нийтээр нь бууруулдаг (Heilbroner, 2008). Өмчийг нийтээр эзэмших үед хүн бүр бүх зүйлийг өмчилдөг тул яг үнэндээ хэн ч юуг ч өмчлөх боломжгүй болдог. Тийм учраас өмчийг хэн ч ариглан гамнахгүй, нөөцийг дэмий гарзаддаг. Хамтын өмчлөлийн бий болгох хөшүүргийн тухай санаа нь хүн төрөлхтний сэтгэлгээний эрт цагт ч байсныг дурдах хэрэгтэй. Тухайлбал Платоны Бүгд Найрамдах Улс бүтээл дэх коммунизмын эсрэг Аристотель нийтийн өмчлөлөөс бий болох үр ашиггүй байдлыг нотолгоо болгон авсан байдаг (Aristotle, 1988).

АНУ-ын эдийн засагч Милтон Фридман хэлэхдээ “Алдагдлын тухай авч үзэх нь ашгийн тухай эргэцүүлэхтэй адилаар чухал зүйл юм. Хувийн тогтолцоо болон социалист тогтолцоо нь алдагдалд хэрхэн ханддагаараа ялгардаг. Хэрвээ бизнес эрхлэгчийн төсөл алдагдалтай ажиллавал, тэр уг төслөө зогсоодог. Харин засгийн газрын хувьд бол байдал өөр, магадгүй тухай төслийг өргөжүүлж ч магадгүй. Учир нь засгийн газрын хувьд ашиг, алдагдлын тухай зарчим байдаггүй” (Friedman, 1991).

Хүн социалист хүн болж төлөвшсөн гэх таамаглал тавьж хөшүүргийн бэрхшээлийг даван тууллаа гэж үзэн ч эдийн засгийг зохицуулах төлөвлөгөөнд шаардлагатай мэдээллийг цуглуулах болон боловсруулах нь асуудал өөр нэг бэрхшээлийг бий болгодог. Социалист төлөвлөгч нөөцийг үр ашигтай хуваарилахад шаардлагатай мэдээллийг цуглуулдаг гэвэл түүнийг цуглуулах болон тооцоолол хийх нь асар цогц, цаг хугацаа шаардсан ажил болдог.

Вильфредо Парето энэ тухайд өгөгдлийг цуглуулах бэрхшээлийг ямар нэгэн байдлаар шийдвэрлэсэн гэх “хийсвэр” таамаглал тавьсан ч гэлээ цуглуулсан өгөгдлийг боловсруулах наад захын боломж бидэнд байхгүй гэж дүгнэсэн юм. Жишээлбэл 100 хүнтэй 700 бүтээгдэхүүнтэй эдийн засгийн зохицуулалтыг хийхийн тулд бидэнд 70699 ширхэг тэгшитгэл бүхий системийг бодох шаардлагатай. Тэгвэл бодит байдал дээрх 40 сая хүн болон хэдэн мянган бараа бүхий системийг тооцоолох нь алгебрын шинжилгээнээс давчихсан, нүсэр асуудал болох аж. Энэ системийг бодох цорын ганц арга нь зах зээл өөрөө аяндаа гаргаж буй шийдийг ажиглах явдал юм гэж Парето эцэст нь дүгнэсэн байдаг (Pareto, 1906).

Цаашлаад мэдээлэл болон тооцооллын нүсэр асуудлаас илүү гүн гүнзгий түвшинд социалист төлөвлөгч танин мэдэхүйн бэрхшээлтэй тулгардаг. Орчин үеийн супер компьютерүүд дээр дурдсан систем тэгшитгэлийг хурдан хугацаанд тооцож чаддаг гэж үзье. Ийм таамаглал тавьсан ч гэлээ социалист тогтолцоо шийдвэрлэж чадахгүй бэрхшээлтэй тулгардаг. Шийдвэр гаргалтдаа ашиглаж буй эдийн засгийн мэдлэг нь нөхцөл байдлаас хамааран хувьсдаг. Эдийн засгийн нөхцөл байдал өдөр бүр өөрчлөгдөх бөгөөд өчигдөр цуглуулсан мэдээлэл нь өнөөдрийн нөхцөл байдалд хамаарахгүй байж болдог. Түүнчлэн, нийгэмд үнэлгээ хийх үйл явц нь дан ганц өгөгдлөөр илэрхийлэх боломжгүй далд, хүртэж болохооргүй мэдлэгт тулгуурлан явагдаж байдаг. Хүлээлт, төсөөлөл зэрэг эдийн засгийн шийдвэр гаргалтын чухал хүчин зүйлсийг бүрэн дүүрэн илэрхийлэх боломжгүй юм (Boettke, 1993).

Эцэст нь эдийн засгийн төлөвлөлтийн мөн чанар нь биднийг улс төрийн томоохон бэрхшээлд хөтөлдөг. Социалист эдийн засгийн төлөвлөлтийг бий болгохын тулд тодорхой институцыг бий болгох шаардлагатай бөгөөд энэхүү институц дахь хэн нэгэн эсвэл ямар нэг бүлэгт дур зоргоор ашиглах эрх мэдэлтэй болдог. Бид загвартаа бодлого боловсруулагчдыг буянлаг ноёлогч гэж оруулах боломжгүй юм. Улс төрийн агентууд нь эдийн засгийн агентуудтай адилаар хувийн эрх ашгаа хөөсөн хувь хүмүүс гэж үзвэл зохино. Эдийн засгийн төлөвлөлтийг хийхийн тулд улс төрийн хяналтыг тогтоож буй институц дэх эрх мэдэл цөөн хэдэн хүмүүсийн гарт төвлөрөх шаардлагатай болдог. Дур зоргоороо эрх мэдлээ ашиглах харьцангуй давуу талтай хувь хүмүүс төлөвлөлтийн аппаратын дээд шатны удирдлага болно гэж таамаглаж болох юм. Харамсалтай нь эрх мэдлийг дур зоргоороо ашиглах нь нээлттэй, шударга сэтгэлгээтэй байнга уялдаж чадахгүй бөгөөд эрх мэдлээ хадгалж үлдэх гэсэн тэмцлийн үйл явцын үр дүнд тоталитар дэглэмд хүргэх нь логикт нийцтэй юм (Boettke, 1993).

Эдийн засгийн либералчууд болон баруун чиглэлийн либертаричууд үйлдвэрлэлийн нөөцийн хувийн өмчлөл, зах зээлийн арилжааг зүй ёсны үзэгдэл буюу ёс зүйн эрх гэж үздэг бөгөөд эрх чөлөөний суурь нөхцөлийн гол зарчим гэж үздэг аж. Тэдний үзэж буйгаар капиталист эдийн засгийн динамик шинж чанар нь үгүйсгэх аргагүй туйлын шинжтэй байдаг. Тиймээс либерал болон баруун чиглэлийн либертаричууд үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлсийг төрийн мэдэлд өгөх, эдийн засгийг төлөвлөх асуудал нь эрх чөлөөнд учруулах гол чөдөр тушаа гэж үзсэн юм (Bellamy & Ball, 2003).

Ашигласан материалын жагсаалт

Aristotle. (1988). Politics. (S. Everson, Ed.) New York: Cambridge University Press.
Bellamy, R., & Ball, T. (2003). The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought. Cambridge University Press.
Boettke, P. J. (1993). Why Perestroika Failed: The Politics and Economics of Socialist Transformation. London, Chicago: Routledge.
Friedman, M. (1991, Januart 31). Retrieved from Academy of Achievment: http://www.achievement.org/autodoc/printmember/fri0int-1
Hayek, F. A. (1935). Collectivist Economic Planning.
Hayek, F. A. (1944). Road to Serfdom. Chicago: University of Chicago Press.
Hayek, F. A. (1948). Individualism and Economic Order. Chicago: University of Chicago Press.
Hayek, F. A. (1977, May). The Road from Serfdom: Forseeing the Fall. (T. W. Hazlett, Interviewer)
Heilbroner, R. (2008). Concise Encyclopedia of Economics. Indianapolis.
Mises, L. (1936). Socialism: An Economic and Sociological Analysis. London: Jonathan Cape.
Mises, L. (1953). The Theory of Money and Credit. Yale University Press.
Mises, L. (1990). Economic Calculation in the Socialist Commonwealth. London: Ludwig von Mises Institute.
Pareto, V. (1906). Manual of Political Economy. New York.
Trotsky, L. (1972). Writings of Leon Trotsky (1932-33). Pathfinder.


[1] Economic calculation problem

Буддагийн сургаалыг ойлгох нь №2

Bhikkhu Bodhi "In the Buddha's Words: An Anthology of Discourses from the Pali Canon" номын тэмдэглэл

2016.01.31-02.01

Хүмүүний төлөв байдал хэмээх Нэгдүгээр бүлэг

Хөгширнө, үхнэ гэдгээ сэхээрвэл бид сэрэл мэдрэхүйн таашаал, эд баялаг, эрх мэдэм зэрэгт шунахын хоосон хөндийг таниулдаг. Төөрөгдлөөс ангижарч амьдралын шинэ зорилготой болоход сэдэлжүүлдэг. 

Биеийн өвдөлт, өвчин зовиур төгс гэгээрсэн нэгэн болон эгэл хүн хоёрт аль алинд нь тохиолдох авч хэрхэн хүлээж авч байгаа нь эрс ялгаатай болохыг Будда онцолсон. Оюун санаагаа хөгжүүлж, улмаар сэрэмжтэй болсноор бид аливаа өвчин зовиурыг зоригтой, тэсвэртэй, үл ажрахуйц байдлаар хүлээн авдаг бол билгүүн ухаанд гүн нэвтэрснээр өвчин зовлонгоос үүдэх айдас болон сэрэл мэдрэхүйн таашаалд умбахаас сэргийлж чаддаг. Түүнчлэн гэгээрсэн нэгэн хувь тавилангийн эргэлтэд ажрахаа больдог. Эгэл ертөнцийн найман нөхцөл гэж буй. Олз ба гарз, нэр алдар ба гутамшиг, магтаал ба зэмлэл, таашаал ба зовиур болой. Эдгээр төлөв байдал өөрчлөгдөхөд бид сэтгэлийн хөдлөлд автдаг. 

Сайхан зүйлд хүлэгдэхгүй, саар зүйлээс зугатан зайлахгүй, аливааг алагчлалгүйгээр хүлээн авах нь гэгээрсэн хүний шинж юм. Ийм нэгэн дуртай, дургүй, уй гуниг, таагүй байдал зэрэг ойлголтоос чөлөөлөгдөж, улмаар зовлонгоос гэтэлдэг. 

Нэгэн хүний дотор бий болох сэтгэл хөдлөл, уур хилэн, сүйтгэл нь нийгэмд тусгалаа олдог. Нэр болон сүйтгэл нь л өөр байхаас дэлхийн дахинд болсон бүх хүчирхийлэл, дайн дажингийн ард байх сэдэл нь шунал, үзэн ядалт юм.

Эгэл хүмүүс сэрэл мэдрэлд хүлэгдэнэ, эрдэмтэн мэргэд үзэлд хүлэгдэнэ. Тэрхүү хүлээсийн үндсийг олж таслахгүй аваас хойшоогоо цувиран үргэлжилнэ. Муу муухайн гурван үндэс нь шунал, үзэн ядалт, мунхаг юм. 

Samsara гэгч нь зүггүй тэнүүчлэх юм. Эхлэлийг нь хайвал олдохгүй. Сансарт эхлэл үгүйтэй адил төгсөл ч бас үгүй. Мунхаг хийгээд шунал байсан цагт бид сансарын уудамд хязгааргүй тэнүүчлэх юм. Мунхагаар сохорч, шуналаар хүлэгдсэн тохиолдолд чөлөөлөгдөнө гэж үгүй. 

Ихэнх хүмүүс сэрэл мэдрэхүйн таашаал автан живдэг. Нөгөө хэсэг нь эрх мэдэл, нэр хүнд зэрэг ханашгүй их хүслийн хойноос хөөцөлдөнө. Олон хүмүүс үхэхээс, устахаас айж мөнхийн амьдрал, үхэшгүй сүнсний тухай зохиомол онолыг өөртөө зориулан бий болгоно. Цөөн хэдхэн хүн чөлөөлөгдөхийг хүсэвч замаа үл олно. Чухамдаа чөлөөлөгдөх энэхүү замын харуулахын учир Будда бээр сургаалаа айлдсан билээ. 

Буддагийн сургаалыг ойлгох нь №1

Bhikkhu Bodhi "In the Buddha's Words: An Anthology of Discourses from the Pali Canon" номын тэмдэглэл

2016.01.31

Удиртгал

Хүмүүс хийгээд хамаг амьтан нь мунхаг болоод шуналын хүлээсэнд автан дахин дахин төрөх авай. Бидний орших энэ амьдрал нь үхэл хагацал, хөгшрөлт, өвчин зовлон, сэтгэлийн айдас, түгшүүр, тодорхой бус байдлаар дүүрэн. Сэтгэлээ үл жолоодох аваас тэр нь хэл ам, хэрүүл тэмцэлд хүргэж, бидний мэргэн шийдвэрийг бүрэлзүүлдэг.

Ийм нэгэн хорвоо ертөнцийг гийгүүлэх нэгэн хүмүүн төрсөн нь бидний нэрлэж заншсанаар Будда юм. Түүний амьдрал бүрэн дүүрэн, зорилгодоо хүрсэн бөгөөд хамаг амьтныг энэрэх сэтгэлийн үүднээс өөрийн сургаалаа айлджээ.

Буддагийн сургаалд ямар нэгэн нууц зүйл үгүй, нээлттэй зүйл бөгөөд хэн ч шалгаж, нягталж болохоор юм. Мухар сүсэг, ариун судар, тэнгэрлэг илчлэлт зэрэг зүйлс Буддагийн сургаалд багтдаггүй. Өөрийн үзэж ажигласан, ойлгосон туршлагадаа тулгуурлан сургаалд нь хандахыг Будда өөрөө санал болгосон юм. Шаардлагатай бол өөрийг нь шалгаж тэнсэхийг Будда зөвшөөрч байв.

Мисса минь

Дотооод сэтгэлээ нээе, Мисса минь. Үнэнийг огоорсон 30 жил, үнэнийг хайсан 30 жил. Дотоод сэтгэлээ нээе Мисса минь. Чиний өмнө өөрийгөө нээе. Чамаас гадна үнэнийг хайж явсан он жилүүд. Өмнө чинь сөхрөн сууж амьдралаа хэлье. Оллоо гэж бодсон үнэн барихын алдад замхарсан он жилүүд. Зэрэглээ мэт харагдавч, үзэгдэвч дөхөөд очиход ахиад л алсад тодорно. Хүрэхийн төлөө алхсаар, дөхсөөр. Өрнөдийн нууцад нэвтэрсэн залуу нас. Дорнын нууцад нэвтэрсэн хижээл нас. Аль алинаас сурсан. Гэхдээ л үнэнд ойртохын хирээр холдсоор. Мэдсэн зүйлс минь нэмэгдэх тусам намаг балчиг руу шигдэх мэт сорогдож байсан. Гунигтай байлаа.

Хэн ч намайг гунигтай алхаж, бэдэрч явааг мэддэггүй. Гаднаас минь хараад солиотон, хэрэн тэнэгч, гүн ухаантан, их багш, архад гэнэ. Алийг нь ч би үл тоосон. Хэн ч харахад хөдлөөгүй сэтгэл минь, аглагт суухад минь уйлж, шаналж, энэлж байлаа. Мисса минь би чамд өчье, эртний Сакяагийн мэргэн ухаантан, аль эсвэл Иудейн гал цогт номлогчийн аль алиныг би харсан. Тэдэнтэй би уулзсан. Гэхдээ л хоосрол, харанхуй, дутуу зүйл намайг бүрэн эзэмдсэн юм. Ганцаараа суух үедээ орших, эс оршихын заагийг мэдрэхээ больсон. Хорвоо хэн бүтээсэн юм бол хайж нэгэн үеийг өнгөрөөв. Ертөнцийг зохилдлогоог олох гэж бас нэгэн хэсэг хугацааг алдав. Үнэнийг хайсан эрэл минь зогсоогүй. Алхсаар л.

Эцэст нь би суулаа. Ядарсан, цөхөрсөн. Хуурамч энэ амьдралийг үзэн ядсан. Яах гэж гарснаа би мартсан. Хэзээ явснаа ч мартсан. Тэгээд л би суусан, Мисса минь. Амьдрах, үхэх ялгаагүй болохыг танисан, үнэнийг олох гэж хайх тусам төөрдгийг би мэдэрсэн. Алхах тусам холддогийг ухаарсан. Ертөнцийг тогтолцоог хайх тусам замхардгийг би ойлгосон. Би зогссон. Бодол доторхи шуурга минь намжсан. Аглагт суугаад уйлахаа больсон. Хорвоогийн бүтээгч хэн болохыг тэр үед л би танисан юм, Мисса минь. Бүтээгч өөрөө зогсоход хорвоо зогсдог аж. Бүтээгч хөдөлсөөр ахул хорвоо ч хөдөлдөг. Хувиран өөрчлөгдөх ертөнцөд үнэнийг таних нь боломгүй. Ертөнц тийн зогссон. Алсын тэртээ гэрэлтэх одод, араатан амьтад, жигүүртэн шувууд, хүний нийгэм, сүрлэг уул, өргөн гол, сүмбэр орд харш, хязгааргүй далай бүгд... тиймээ тэд бүгд бодлоос минь арчигдсан, мартагдсан, зогссон. Үл хувирах амар амгаланд шилжиж, биеэсээ хагацан, байгаль эхийн амин цохилгоос тасрах тэр мөчид Мисса минь би чамтай уусаж үүрд мөнх тонилон одвой.

Сонгодогт ойртох нэг арга

Piano Guys гэж энэ хэдэн нөхдүүд бол баллаж тавьж байна дөө. Магадгүй сонгодог хөгжим төдийлөнг таашаадаггүй хүмүүст ийм байдлаар хүргэвэл гайхалтай болж болох юм. Каноныг нэг иймэрхүү болгож. Эхэнд нь унтаж байгаа нь бас л ёжтой.

Өөр бас нэг аяз

Гинжилсэн сэтгэл

Нүүрэнд чинь алтан наран гийх авч

Нуугдсан сэтгэлд чинь аадар шаагина

Сэтгэлээ чи хичнээн удаан гинжилж

Сэм сэмхэн шаналах учиртай юм бол?

Гайхамшиг гэж байдаггүй юм

Филисофи гайхахаас эхэлдэг 

Аристотель

Бодит байдал объектив абсалют дээр оршдог. Баримт бол баримт, энэ нь хүний мэдрэмж, хүсэл, итгэл найдвар, айдсаас үл хамаарна.

Би дээрх өгүүлбэртэй санал нийлдэггүй. Ихэвчилэн объективист хүмүүс ийм төрлийн санааг гаргаж, түүнийгээ формаль логикоор нотолдог. Магадгүй нийгэмд болж буй "зарим" асуудлыг шийдвэрлэх, шүүх хурлын танхимд, эсвэл оюутнуудын мэтгэлцээн дунд дээрх өгүүлбэрийн чадал хадгалагдаж болох л доо. Бидний тархинд бий болсон бодлын санаанууд л тийм нэг түгээмэл логикрүү хөтөлж байна. Энэ нь хэчнээн олон хүнд ажиглагддаг байж болох ч энэ нь гол асуудал биш юм.

Одоогийн бидний мэдэх чадвараар хүрч чадах тийм хязгаарыг бодол санаа маань даван гарахад бодит байдал гуйвах нь бий. Мэдэхгүйгээсээ эсвэл ойлгодоггүйгээсээ болж аливаа үзэгдлийг оршин байгаа эсэхийг ямар ч эрэл хайгуулгүйгээр үгүйсгэж болохгүй. Хүн бүр л баримт бол баримт гэж хатуу хэлдэг. Гэтэл хэн нэгэн илүү мэдлэгтэй хүн тэрхүү “баримт”-ыг гажуудуулахад түүнийг нь нэг хэсэг хүмүүс гайхамшиг хэмээн шагшдаг бол нөгөө хэсэг нь үзэн ядаж эхэлдэг. Үнэндээ энэ хорвоо ертөнц дээр гайхамшиг гэж үгүй. Гагцхүү бидний харанхуй мунхаг байдал, мэдлэг дутуу дулимаг байдал гайхамшгийн эцэг эх юм.

Би "Өөрөөсөө илүү гайхамшгийг харсангүй, өөрөөсөө илүү мангасыг үзсэнгүй” хэмээн Мишель дө Монтень өгүүлсэн нь харанхуй мунхаг байдалд живж, шунал тачаалд идэгдэх цагтаа бид мангас болдог. Харин аливааг ухаарч, шуналаас ангид, зөв гэж бодсоноо хийх зориг зүрхтэй цагтаа бид өөрсдөө гайхамшиг болдог. Ийм л энгийн зүйл.

Эцэст нь нэгэн хөгшин аршын насан эцэслэхээсээ өмнө хэлсэн үгийг санах учиртай – “Бүх хуран үүдсэн зүйл мөхөх тавилантай, тэдгээрт хүлэгдэх хүсэл шуналыг бүр мөсөн таягдан хаягтун. Түүнд хойргошин суухыг хэзээд үл гаргахтун.”

Дөчин дөрвөн хоёрын тэмцэл... Хуваагдал

Анх олон жилийн өмнө Монголын түүх унших үедээ, дөчин дөрвөн хоёрын тэмцэл гэхээр юун гурван тоо дарааллаад ороод ирэв ээ гээд л гайхдаг байж билээ. Одоо бодох нь инээдтэй ч юм шиг, нөгөө талаас мэдэхгүй хүн бол ойлгоход бэрхтэй нэршил юм л даа. Дөчин ба дөрвөн хоёрын тэмцэл буюу Дөчин түмэн Монгол ба Дөрвөн түмэн ойрад хоёрын дунд үүссэн тэмцлийг л ингэж нэрлэсэн аж.

Дөчин түмэн Монгол хийгээд Дөрвөн Ойрадын тэмцэл бол Юан улс унаснаас хойшхи болон Манж чин улсад эзлэгдэх хүртэлх Монголын улс төр нийгмийг илэрхийлэх хамгийн гол шинж чанар юм.Үндсэндээ улс хоёр хуваагдаж, дөчин түмэн Монгол нь ч дотроо зүүн, баруун гэж хоёр салдаг байж. Дөчин түмэн Монголын зүүн хэсгийг нь Хаан захирна, баруун хэсгийг нь жинон захирна. Дөрвөн ойрадыг тайш захирна гэхээр үндсэндээ Монгол гурав хуваагдсан байгаа юм. Тэгээд л өвөр зуураа тэмцэлдсэн аж. Тайсун хаан болон Тогоон тайшын үед нэг хэсэг хамтын үйл ажиллагаа нь сайжирсан, дараа нь Эсэн тайшын үед аятайхан болсон авч Эсэн тайшын хэт тэнэглэл нь түүнийг үхэлрүү хөтөлж ахиад л замбараагүйтсэн... Улмаар Даян хааны үед овоо нэг аятайхан болов уу гэтэл буцаад л Барсболд Жинон хийгээд Бодь-Алаг хааны үр удмын маргаанаас замбараагүйтсэн байгаа юм. Хожим нь Түмэн засагт хааны үед нэг хэсэг цэгцрэх гэж оролдсон ч амжилтыг ололгүй байсаар Манжид идүүлчихсэн...

Нэг сонирхолтой баримт сонссон нь Манжид эзлэгдэх үед Зүүн Монголчууд идэвхийлэн дагаар орж харин баруун Монголчууд идэвхийлэн эсэргүүцэж байсан бол 1911 онд Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалд зүүн Монголчууд идэвхитэй, харин баруун Монголын хэсэг их л дурамжхан оролцсон байдаг.

Баруун, зүүний энэ хуваагдал олон зууныг дамжин нөлөө үзүүлсэн байгаа юм. Тэгвэл одоо энэхүү хуваагдал нь бас л дов жалганы хуваагдал болоод л үлдчихээд байдаг. Хуваагдал нь урьд нь нутаг нуга байсан бол одоо нам эвсэл, цаашлаад төгссөн сургуулиараа хуваагдаж эхэлж байх юм. Энэ нь хүн ам цөөтэйгээс л болдог болов уу...

Очирбат, Багабанди, Энхбаяр, Элбэгдорж дандаа л баруун зүгээс гаралтай нөхдүүд юм...

Совин

Today I dreamed... All my body is shattered, but one thing remained. I think I met the death itself.

Совин, бидний өдөр тутам хэрэглэдэггүй үгсийн нэг. Тийм ч учраас энэхүү тэмдэглэлийг бичиж эхлэхэд үнэндээ совин гэж яг юу гэсэн үг билээ, бид л ерөнхийд нь өөрсдөө ч гүн бодолгүйгээр ашиглачихаад байдаг шүү гэсэн бодол төрсөн юм. Сэдвийн нэрийг тайлбарласаар тэмдэглэлээ эхлэе. Өнөөх алдарт Я.Цэвэл гуайн толь бичгээс энэ үгийн утгыг шүүрдвэл, совин хэмээх нь аливаа хэрэг явдал, юмны сайн муу, бүтэх, эс бүтэх талаар урьдаас мэдэх зөн бэлгэ гэсэн байх юм. Харин зөн бэлгэ нь болбаас оюун ухаанаас гадуур сэрэгдэн төсөөлөгдөх зүйл гэж тодорхойлсон байна. Харин зөн совин хэмээх хоршоо үг нь ирээдүйд тохиох үйл явдлыг урьдчилан мэдрэх авъяас хэмээн тодорхойлжээ. Эндээс үзвэл совин нь ирээдүйн талаар оюун ухаанаас гадуур сэрэгдэн төсөөлөгдсөн зүйлс ажээ.

Орчин цагт бид аливааг танин мэдэхдээ ихэвчилэн логик сэтгэлгээг ашигладаг. Гэтэл шашны хувьд оюун ухаанаас гадна бясалгал, зөн совингоор аливаа мэдлэг ухааныг олох боломжтой гэж үздэг. Үүнийг нь нэлээд сүүл үед шинжлэх ухаан сонирхож улмаар парапсихологи, эзотерик зэрэг салбарууд үүссэн байна. Харин совин бол хүн үүссэн цагаас эхлэн түүнтэй хамт байсан зүйл бөгөөд одоо болтол зарим талаараа тайлагдашгүй хачирхалтай, энгийн логикоор тайлбарлаж боломгүй чадвар гэдэг нь эргэлзээгүй. Түүний илрэх байдал нь янз бүр бөгөөд илрэх нөхцөл нь ч ялгаатай. Зүүдлэх, гэнэт юм харах, эсвэл тухай үйл явдал өмнө нь тохиолдож байсан мэт сэтгэгдэл төрөх зэрэг нь совин илрэх түгээмэл хэлбэрүүд юм.

Энэ асуудал дэлхийн дийлэнхи улс орнуудын эртний судар бичиг, зохиолууд, сурвалжид тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг. Тухайлбал эртний Арамей, Семит үндэстнүүдийн шүтлэг буюу Иерусалемийн бүлгийн шашны гол судар болох Библийн хуучин гэрээнд зүүдний хаан Иосефийн тухай гардаг. Домогт өгүүлснээр бурханаас түүнд зүүдээрээ дамжуулан ирээдүйн явдлыг эш үзүүлэх авъяас заяасан бөгөөд Мисир оронд 7 жил ган болох тухайг зүүдэндээ долоон тарган үхрийг долоон туранхай үхэр идэж байгаа байдлаар зөгнөсөн байдаг. Түүнчлэн өрнийн мэргэн ухааны үүрийн туяа хаяарах үеийн эртний Грекийн филисофын эцэг гэгдэх Соктратыг ч мөн ихээхэн зөн бэлгэ сайтай хүн байсан гэж Плато [1] тэмдэглэсэн байдаг. Нэгэнтээ тэр нөхөдтэйгээ явж байгаад гудамжны үзүүрт зогсоод “үүгээр явж хэрэггүй, өөр замаар явъя” гэсэнд хамт явж байсан хүмүүс нь ихэд шоолж үгийг тоолгүй явцгаасан бөгөөд замдаа гахайн сүрэгт дайруулан шавар шалбааганд хутгалдсан гэдэг. Мөн нэгэн удаа тэрээр өглөө гэрээсээ гарахдаа гэв гэнэт л хөшөө шиг зог тусан огт хөдлөхгүй бүтэн өдөр болсны дараа орой жаргах наранд нэгэнтээ мөргөчихөөд гэртээ эргэн орсон гэдэг. Магадгүй энэ үед мэргэн Сократад ирээдүйн талаар совин татаж, түүндээ хүчтэй анхаарал хандуулан төвлөрсөн байж л дээ.

Орчин үед ч гэсэн энэ асуудал олон хүний анхаарал сонирхлыг татсан хэвээр байна. Тухайлбал зөн билигтний тулаан хэмээх цуврал нэвтрүүлгүүд, Final Destination-ийн цуврал кинонууд зэрэг нь энэ сэдвийн хүрээнд анхаарал хандуулан өөрсдийн онцлог ойлголтоор тайлбарлаж байна. Нострадамус, Ванга эмгэний талаар янз бүрийн тайлбар бүхий ном, тайлагдашгүй нууцын талаар ч ихээхэн бичих болсон ч үнэндээ дэлхий дахинд зөн, совин чухам юу болох, түүний шалтгааны талаар нэгдсэн байдлаар тайлбарлаж бүх нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн ойлголт хараахан төлөвшөөгүй л байна. Тийм ч учраас совин гэж тэгвэл чухам юу байж болох вэ гэдгийг шинжлэх ухааны хандлагаас олж авсан мэдээлэл болон уламжлал, шашин, соёл, зан үйл зэрэгтэй харьцуулан цэвэр өөрийн бодлыг илэрхийлье.

Ертөнц өөрөө энергийн төрөл бүрийн урсгал, харилцан үйлчлэл дээр оршдог аж. Буддын гүн ухааны үүднээс тайлбарлавал хүний хийсэн сайн, муу үйлийн үр нь түүний сүнсэнд хадгалагдан үлддэг бөгөөд тодорхой нөхцөл бий болоход тэрхүү үр нь боловсорч тухайн хүнд сайн болон муу зүйл тохиолдох үндэслэл болдог аж. Төрөлхийн мэдрэмж сайтай зарим хүмүүс аливаа хүний өмнөх үеийн үйлийн үр ирээдүйд хэрхэн боловсрох гэж байгааг мэдэрдэг байж болох ба үүнийг сайн, муу совин гэж үзэж болох юм. Мэдрэмж багатай хүмүүс ч заримдаа мэдэрдэг нь түүний эргэн тойронд байгаа дэва, асури [2] нар энергээр дамжуулан оюун санаанд нь нөлөөлж энэхүү совин үзэгдлийг харуулдаг байж болох юм. Харин номтой лам хуврагууд бясалгалаар (логик бус сэтгэлгээ) олж авсан төвлөрөл, мэдрэмж зэргээр хүн болон нийгэмд чухам юу тохиолдох талаар үйлийн үрээр нь дамжуулан мэдэрч, хэрхэх талаар өөрсдийн айлдвар номлолыг хэлдэг байж болох.

Тухайлбал бөө мөргөлийн хувьд бөөгөөр дамжуулан тэнгэрийн ямар нэг онгод (магадгүй энэ нь Буддын үүднээс дэва, асури нар) манай тивд бууж ирж өнөөх совингоор хэлж боломгүй зүйлийг өөрийн биеэр айлддаг ч байж болох юм. Дэлхийн түүхийг аваад үзэхэд хүн төрөлхтөн, соёл иргэншил бүр анхны гал голомтоо асаахад түүнийг нь дагаж бөө мөргөл болон ямарваа нэг анимиз, тотемизм дагалдаж байсныг авч үзвэл нь энэ ирээдүйг таамаглах, мэдрэх гэсэн хүнийг чин хүсэлтэй нь холбоотой байсан аж.

Дүгнэн үзвэл, сүүлийн үед манай улс оронд янз бүрийн шашин, зан үйл тархаж байгаа бөгөөд эдгээрийг урьдийн социалист нийгмийн үеийнх шиг шинжлэх ухаанаас хол эсвэл оюутан хүн судлахад ичгүүртэй мухар сүсэг байдлаар хүлээж авах нь зохимжгүй болжээ. Мэдэхгүй зүйл бүрээ мухар сүсэг хэмээн чихэхийн оронд түүний учир шалтгааны хайн бодож үзэх шаардлагатай. Учир шашин шүтлэг нь энэхүү зөн совинг их, бага ямар нэгэн байдлаар өөртөө шингээсэн байгаа бөгөөд гагцхүү үүнийг өөрийн оюун бодолд логик сэтгэлгээнээсээ давуулан хайвал бид учрыг нь олох болов уу.
____
[1] Платон гэж манай эрдэмтэн судлаачид Оросуудаас шууд орчуулан авч хэрэглэдэг. Plato буюу цаашид Плато гэж заншвал зохилтой.
[2] Буддын гүн ухаанд хамаг амьд бүхэн 6 зүйлд хуваагдана гэж үзэх бөгөөд дэва, асури, хүн, амьтан, бирд, там гэсэн шатлалтай байдаг. Дева болон асури нар ер бусын хүчийг өөртөө агуулдаг бөгөөд магадгүй өндөр совин мэдрэмжтэй байж болох юм. Дашрамд дурьдахад Буддын гүн ухааны гол зорилго нь энэхүү 6 зүйлд тасралтгүй эргэлдэн ахин дахин төрөх хүлээснээс гарах явдал гэж үздэг.

Annabel Lee by Poe

Those people who may one day find their soulmate.

Neither the Angels in the Heaven above
Nor the Demons deep under the sea
Shall ever dissever my soul from the soul
Of the beautiful Annabel Lee

Edgar Poe

Тэнгэрийн диваажин дахь ариун бурхад
Тэнгисийн ёроол дахь албин чөтгөр
Аль нь ч миний сэтгэлийг, үзэсгэлэн гоо
Аннабел Лигийн сэтгэлээс хагацааж чадахгүй

Орчуулгыг Г.Аюурзаны "Дурлалгүй Ертөнцийн блюз" номноос

Бяцхан гүн ухаан: Бид хэрхэн сэтгэж байна вэ?

Зүйлийн оршин байгааг бид материаллаг талаас авч үзье. Үүний тулд түүний оршин байгаа орон зайн тухай асуудал сөхөгдөнө. Аналитик байдлаараа энэ биетийг оршихуйг бид (x, y, z) координатуудын цогцоор тодорхойлж болох юм. Тухайлбал бөмбөрцөг өгөгдсөн гэж үзвэл түүний төвийг радиусын хамт мэдсэн тохиолдолд түүнийг оршихуйг координатаар илэрхийлэх боломжтой. Эндээс бид хоёр зүйлийн хийсвэрлэл хийснийг ажиглах ёстой. Нэгдүгээрт биетийн урт өргөнийг хэмжиж буй координатын тэнхлэгийг хэмжээс, хоёрдугаарт координатын эхийг хаана сонгож авахаас (x, y, z)-ийн янз бүрийн утгууд гарна. Эхнийхийг бид төлөөлүүлэх аргаар сонгож авсан бол, дараагийнх нь харьцуулах аргаар гаргаж авсан хэмжигдэхүүн юм. Оюун ухаант хүний сэтгэж буй байдал нь тэр чигээрээ харьцуулалт, төлөөлүүлэлт хоёр дээр суурилдаг.

Хүн яаж сэтгэдэг вэ? Хүй нэгдлийн хүмүүс хэрхэн сэтгэж байв гэсэн асуудлыг авч үзэхдээ тухайлбал эртний хүн ангийн хойноос явах үедээ ангаа үргээх, эсвэл агнах гэсэн хоёр сонголттой үйлийг хийж байна. Хэт ойр очиход ан үргэж байсан тул тэрээр агнаж чадсангүй. Дараагийн удаа тэр хэт ойртохоос болгоомжилсон, учир нь өмнөх алдаатайгаа одоогийн нөхцөл байдлыг харьцуулсан хэрэг. Ерөөс өмнөх үеийн туршлага амьдралаа одоотой харьцуулж сэтгэж үйлдэл хийдэг байсан нь сэтгэхүйн анхны үйлдлүүд байсан болов уу. Өмнө өгүүлсэн координатын хувьд бид биеийн байрлалыг тодорхойлсон (x, y, z) координат нь ямар нэг тодорхой (0, 0, 0) гэсэн тооллын эхтэй харьцуулан жишихэд ямар орон зайд байна вэ гэдгийг тодорхойлсон байна. Түүнчлэн бидний ашиглаж болох бүх тэмдэг нэрс зайлшгүй дор хаяж хоёр зүйлсийн дунд яригдсан байдаг. Тухайбал том гэсэн тэмдэг нэрийн хувьд бид ямар нэг зүйлийг өмнөх үетэй нь эсвэл одоо байгаа хоёр зүйлийг хооронд нь харьцуулах замаар л хэрэглэсэн байдаг. Үүнтэй адилаар өндөр, нам, их, бага гэсэн ойлголтууд зөвхөн харьцангуйгаар л тайлбарлагдах боломжтой юм. Энэ нь туйлын зүйл үгүй гэсэн Буддын ойлголттой төстэй байх.

Хоёр дах хэсэг буюу төлөөлүүлэл. Өдөр тутам хэрэглэж байгаа үг яриа маань бүгд төлөөлсөн байдаггүй гэж үү? Явах үйлийг “явах” гэсэн үгээр, хэд хэдэн хөлтэй хүн суухаар зориулагдсан объектийг “сандал” гэсэн үгээр төлөөлүүлэн авсан байна. Түүнчлэн хэмжиж буй нэгжийн тухай ойлголтонд ч энэ бүгд хамаарна. Тухайлбал метр хэмээх нэгжээр нь эквадороос хойд туйл хүртэлх зайг 10 сая хуваасны нэгтэй тэнцэх уртыг сонгон авч төлөөлүүлсэн, грамын хувьд цельсийн 4 градус дах метрийн зуу хуваасны нэг хэмжээтэй ирмэг бүхий куб хэмжээтэй цэвэр усны абсaлют масс хэмээн тодорхойлсон байна. Ийм байдлаар SI системийн хувьд ердөө 7 суурь нэгжийг (метр, секунд, килограм, ампер, келвин, моль, кандела буюу лааны гэрэл) тодорхойлсон байх бөгөөд бусад бүх нэгжүүд энэ долоогийн янз бүрийн математик үйлдлүүдээр тодорхойлогдоно. Жишээ нь хүчийг хэмжих Ньютоны хувьд,

1 ньютон=1 килограм*метр/секунд^2

хэлбэртэйгээр тодорхойлогдоно. Энэ нь эргээд тодорхойлолт авч төлөөлүүлэх тухай ойлголтоос үүдэх юм. Өөр нэг үүнтэй төстэй ойлголт геометр дээр гарч ирэх бөгөөд бидний сайн мэдэх хавтгайн буюун Эвклидийн геометрт үндсэн 5 аксиомыг авч үзэх бөгөөд эдгээр таван аксиомын тусламжтайгаар бүх теоремууд чанаруудыг гарган авдаг билээ.

Энэ бүгдээс үзвэл туйлын шинж чанартай зүйл бидэнд оршихгүй байгаа бөгөөд төлөөлүүсэн, харьцуулсан гэсэн хоёр шинж чанараар л бүх төрлийн хийсвэрлэл, сэтгэхүй явагдаж байна. Зүйлсийн мөн чанарын тухайд буюу төлөөлүүлэх, харьцуулахаас бусад аргаар хүрч болохуйц тийм шинж чанар байдаг уу гэсэн эргэцүүлэл нь нь Буддын филисофын хоосон чанартай холбогдож илүү нарийн эргэцүүлэл шаардах юм болов уу.

2009.Jan.14

Зүүдний тухай эрээвэр хураавар бодлууд

Блогоор ороогүй удсан тухайгаа гайхширан бичээд яахав. Даруй хагас жил битгий хэл бараг бүтэн жил өнгөрөх гэж байна. Харин үүний оронд идэвхитэй байж ганц хоёр зүйлийг тэмдэглэн өнгөрүүлье гэж бодлоо.

Саяхан Г.Аюурзаны бичсэн "Арван зүүдний өр" хэмээх бэсрэг романыг уншлаа. Урьдынхтайгаа адилаар Аюурзаны бичсэн зүйлийг сайтар ойлгосонгүй, угаасаа ойлгох ч албагүй биз. Харин өөртөө наалдуулж болохуйц, шинээр бодогдуулсан, мэдрүүлсэн зүйлс цөөнгүй байлаа. Яагаад ч юм түүний зохиолуудыг уншихад (Амь тавьж буй шувууны далавч, Дурлалгүй ертөнцийн блюз гэх мэт) нэг л жихүүдэс хүргэм, нөгөө талаас өөр нэг ертөнцөд нэвтэрч байгаа мэт сэтгэгдэл төрүүлнэ. Эсвэл энэ нь орчин цагийн бясалгал гэлтэй. Хоёр гурван удаа энэ эрхэмтэй уулзаж яриа хөөрөө үүсгэж байсан, уг нь нэг зүйл хийж өгнө гэж хэлж байсан удаатай. Энэ тухай би хожим дурьдах болно.

Сүүлийн хэдэн долоо хоног зүүдэлсэнгүй, аа биш зүүдээ манаж чадсангүй гэж хэлвэл зохино. Зүүдний тухай хэзээ ч ингэтлээ гүн гүнзгий бодож байсангүй. Хачин жигтэй, сонин, түүнчлэн хүн бүр зүүдлэх ёстой байдаг, зүүдлэхгүй бол стресстэй бухимдангуй болдог гэж хаа нэгтээгээс уншсан.

Ерөөсөө унтахын ач холбогдол хоёр талтай байж болох юм. Нэг нь организм амарч нөхөн төлжих, нөгөө нь зүүдлэх. Хоёр дах зүүдлэх хэсэг нь бол бүр онцгой. Зүүд- чөлөөт сэтгэлгээний (сэтгэлгээ гэхээр бас л нэг логикт баригдаад байна, ерөөсөө чөлөөт сэрэл мэдрэмжийн) портал. Зүүдний ертөнцөд логик авцалдаа, ёс суртахуун, хууль дүрэм гэсэн хязгаарлалт огт байхгүй... Тэнд энгэр зөрүүлэх, банк ухах, нисэх, үлгэрийн оронд очих, хаднаас нисч үхэх, хүн алах, хулгай хийх, машинд дайруулах, мангасанд идүүлэх гээд л янзан бүрийн зүйлсийг хийж болно. Эсвэл бүр энэ хорвоо ертөнц дээр огт нэг ч удаа угсрагдаагүй янз бүрийн биет, элемэнтүүдийг харж ч болох юм. Энд бидний оюун санаа чөлөөтэй хөвөрнө, хамгийн гол бид өөрөө ч түүнийгээ бүрэн захирч аливаа нэг логикт уях гэж оролдохгүй нь гайхалтай. Орон зай, цаг хугацааны баримжаа гэж байхгүй. Тэгж оюун ухаан чөлөөтэй хөвөрснөөр элдэв төрлийн стресс, бодлоос ангижруулж амраадаг байж болох юм.

Түүнчлэн томоохон нээлт, хөгжмийн зохиол хөгжимтэй холбоотой байдаг тухай янз бүрийн мэдээ сэлт байдаг (Менделеевийн үелэх систем, Yesterday-ийн ая гэх мэт). Гэхдээ магадгүй зүүдлээгүй байхдаа нээсэн нээлтүүд тэрнээс ч их байгаа биз. :>) Ихээхэн бодолхийлсэн зүйлийг зүүдэндээ шийдвэрлэх нь бий. Жишээ нь математик оролддог хүмүүсийн дунд түгээмэл тохиолддог нэг зүйл бол, өдөржин бодож чадахгүй нухсан бодлогоо зүүдэндээ бодчих явдал юм. Энэ тохиолдол зөвхөн суутнуудад хамаатай биш шүү. Миний мэдэх олон ойр тойрныхон маань (манай ах, мат, физикийн олимпиадад оролцдог байсан найз нар маань) ингэж зүүдэндээ бодлого шийдчихэж байсан юм. Нэн ялангуяа геометрийг! Шүргэгч татагдаад л, нэмэлт байгуулалт яг хэрэгтэй газар нь хийгдээд л ... WOW.

Сүүлийн хоёр шөнө нэлээд хичээсний үр дүнд зүүдээ барьж авч чадлаа. Гэхдээ тухайн үед нь бичээгүй болохоор бүүр түүр л санах юм.

Нэг найзын маань өдөржингөө унтдаг шалтгаан нь зүүд гэнэ. Ерөөс бие организм нь ядарч сулдьсандаа биш зүүдлэхийн тулд үргэлжлүүлэн унтдаг аж. Түүнчлэн юу зүүдлэх, зүүдээ янз бүрээр өөрчлөх чадвартай гэж хэлж байсан. Сонирхолтой... Миний хувьд үргэлжлүүлж зүүдлээд байж чадах ч удирдан чиглүүлэх нь хаашаа юм. Заримдаа сонирхолтой зүүд кино шиг хөвөрнө. Хэрвээ хүн зүүдэндээ өөрийн хүсч буй хүслээ төвлөрүүлж чадвал арай өнөө Secret нь ажиллаад эхлэх юм биш байгаа? Цааш бодох... Эсвэл жоорлох...

Зүүдний тухай ярихаар бас мэр сэр филисофи санаанд бууна. Амьдрал гэдэг үхэж сэрдэг зүүд гээд л. Нээрээ л баахан амьдарч үйлээ үзэж, бөөн болж байж амьсгал хураасан чинь нэг газар сэрээд 'Пүү, ямар муухай хар дарж' зүүдэлвээ гэж хэн нэгэнд хэлвэл яана?

Зүүд тайлагчид: ямартаа эртний улс орон бүрт л зүүдийг янз бүрээр судалдаг байсан нь тодорхой. Библид хүртэл зүүдээр нь дамжуулж есөн шидийг эш үзүүлнэ. Эсвэл зүүдний хаан Жосеф ч юм уу, долоон тарган үхэр гээд л... Ямартаа ч манай нэг үеэл маш их жоом зүүдэлсэн юм гэнэлээ. Баяжих юм байхаа... Зүүд бат оршигээ.

Миний нэг тод зүүд: Улаанбаатарын захын нэг хэсэг бололтой... Бодвол Орбит эсвэл, Амгалан зэрэг баруун зүүн захын аль нэг, гэхдээ бараг л Амгалан болов уу. Учир нь өмнө талд минь Богд уул, би өөрөө баруун зүгт хотруу харж байлаа. Хэдэн саарал цувтай хүмүүс индэр гараад л улс орон хямарч, сүйрч байгаа тухай баахан л юм яриад байх юм. Надад бол шаналгаатай санагдаж явахын түүс болж байлаа. Зуны сайхан нартай өдөр юун ч саарал борооны цув өмссөн юм бэ дээ. Одоо сайн бодохнээ Амгалангийн тролейбусны зогсоол хавьцаа л юм (Бодвол Турк сургуульд сурдаг байсан болохоор тэр хавь орж ирсэн юм байлгүй). Удаж төдөлгүй нэг туранхай, шөрмөслөг өвгөн (ёстой л нэг энэ тэнүүгээр хэсүүчилсэн байрын) ирж намайг "нааш хүрээд ир, чамд нэг зүйл хэлье" гэлээ. Гэхдээ яг хэлсэн үгүйг нь мэдэхгүй, яагаад гэвэл би хоолойг нь сонсоогүй. Энэ өвгөн Монгол хүн гэхэд биш юмаа (гэхдээ Европ биш, магадгүй дундад Ази, Араби маягийн хүн - одоо бодохнээ Пауло Коелхогийн Алхимич дээр гардаг Салемийн хаантай төстэй, эсвэл Алладин дээр гардаг Жафар Алладинтай шоронд уулзахдаа нэг өвгөн болж ирдэгтэй нь ч юм уу), угаасаа хөгширөхөөрөө хүн нэг их ялгардаггүй шүү дээ. Гэхдээ ямар ч байсан их том биегүй хүн байсан. Яагаад ч тэгж их шүдийг нь анзаарсан юм, нэг ч шүд нь унаагүй их чийрэг хүн байлаа.

Өөрийн эрхгүй тэр хүнийг дагаад л явлаа. Богд уулруу чиглээд л явах юм. Гадаа ямар сайхан байсан гэж санана. Тэгээд Богд уулруу дөхөөд нэг их ус болсон өвсөн дээгүүр алхаж байлаа. Үгүй их сонин яахаараа энүүгээр ийм ус байдаг билээ, Туул голыг гатлаагүй л байгаа шүү дээ гэж бодсоор явтал нэгэн төмөр хашаа (1м орчим бетон багануудыг өргөстэй тороор хооронд нь холбосон)-нд тулцгаалаа. Өвгөн надруу эргэж, намайг дагаад ууланд оч, тэнд чи жинхэнэ зүйлийг харна (эсвэл аз жаргалтай байх болно ч юмуу) гэсэн утгатай юм хэлэх шиг болсон. Тэгээд л би ёстой ацан шалаанд орох нь тэр. Хотруу харлаа, надад тоймтой юм юу ч харагдсангүй. Төрсөн хотоо орхиод явна гэхээр л нэг л эвгүй... "Алив, шийдвэрээ түргэн гарга" гэж өвгөн намайг шавдуулж байна. Өмнө зүг харлаа. Богд уул гайхалтай сэтгэл татам- яг л халуун орны уул шиг ногоорно. Ингэтлээ байгалийн сайханд татагдаж байсан үе бий л дээ. Энэ удаад бүр дэндүү сайхан, бас амарлингуй харагдаж байлаа. Өвгөнрүү хандан алхтал тэр хашааны томор сараалжыг хооронд нийлүүлэн барьж намайг хашаа давахад тусаллаа. Хашааг давлаа. Өвгөний үзүүлэх гэж байгаа тэр оромж ч юмуу, уулын агуйг их л сонирхож байлаа. Янз бүрээр дотроо төсөөлж байв. Ёстой тэнд нь очих юмсан гэж бодож явтал өөдгүй муу сэрүүлэг дуугарч цагаа хартал 7.30 болж байсан тул аргагүй босч зүүдээ дуусгасалаа.

Энэ зүүд санаанаас нэг л гарч өгөхгүй одоо болтол бодогдоод байсан тул энд сийрүүллээ. Тайлж уншдаг мэргэн Жозеф байвал хэлж өгч сонирхуулаарай.

С.Өнөр, 2009 оны 1-р сарын 5-6 шилжих шөнө. 0 цаг 01 минут.

Зохист хэмжээний тухай

Зохист хэмжээ алтан дунджын талаар бид өгүүлэх дуртай болжээ. Энэ бол сайн хэрэг. Ядаж л бид түүнийг ашигтай тухай мэдэж авсан байна. Аливааг хэтрүүлэхгүй байх талаар санаа тавьж суугаа нь магтууштай юм. Өөрөөр хэлвэл байгаа давуулж харвах нь дутуу харваснаас ялгаагүйгээр сайн үйлс ч хэтийдсэн үедээ тийм ч сайн байхаа больчихдог. Энэ мэт цааш үргэлжлүүлвэл олон арван жишээг дурьдаж болно.

[Зураг. Мишэль Экюм Де Монтэний хөрөг. Энэ хүний бичсэнээс их зүйлийг олж авчихаад байгаа. Цаашид ч улам ихийг олох байх]

Зохист хэмжээний тухай бодож эргэцүүлэх үед хамгийн түрүүнд Монтенийг шүүрэн авч ахин дахин уншлаа. 1.30-д орсон энэ эссээг уншаад бүрэн хариулт олж авч чадсангүй. Харин эсрэгээр нь 1.23-т байх Дадал зуршлын тухай эсээнд хариулт оршин байгаа мэт.

Зохист хэмжээ нь уламжлал ёс заншилаа дагаад янз бүрийн олон хувирлаар илэрч байгааг хараад ер нь зохист хэмжээ гэж хорвоо ертөнц дээр байхгүй юм биш үү гэж бодоход хүрэв? Миний уншсан мэдсэн нимгэн тул Монтень эрхмийн эсээнээс шууд ишлэл болгон авч үзье.

Зарим хүн хоолоо сойсноор эрүүлжиж өнгө зүс ордог бол, загасны маханд дуртай нэгэнд нь мацаг юун сэтгэл тэнцвэржүүлэхтэй манатай юм болох вий. Яг үүнтэй адил эмэнд хэтэрхий их дуртай, дээрээс нь түүнийг ойр ойрхон уудаг хүнд ямар ч сайн тан тус нэмрээ үзүүлэхгүй.[1]

Энд эмийг уух зохистой хэмжээ, мацаг барих зохистой хэмжээг нэг утгаар тодорхойлох боломжгүй. Харин хүн бүрт тодорхойлох гэж оролдвол олон хэмжээс гарах юм. Тиймээс нэг хүн өөрийнхөө хувьд зохист хэмжээг баримталж байхад бусад нь түүнийг хэтрүүллээ, дутуудлаа гэж өлөв долов хийх вий! Энд манай зохист хэмжээ нь ёс заншилруу шураглан орчихоод байгаа юм.

Дадал зуршлын тухайд эсээнд орсон олон баримтыг та бүхэн өөрсдөө олж үзэх болов уу гэж бодоод ингэсхээд орхиё. Тэнд олон арван ёс заншлын хэм хэмжээг тусгасан бөгөөд эдгээр нь бидний заримд нь хэтийдсэн тэнэглэл мэт санагдаж байгааг үгүйсгэмгүй. Тэгэхээр зохист хэмжээг хаанаас тогтоож өгч байна вэ гэхээр нийгмийн үзэмж, үнэлэмж, ёс заншил тогтсон хэм хэмжээгээр тодорхойлж байна. Энэ бол байнгын хувьсамтгай зүйл учраас зарим нэг хүмүүс энэ хувирамтгай зүйлийг амьдралын үндэс сууриа болгоод байгааг нь би гайхдаг юм. Тэд өнөө хэлснээ маргааш өөрчлөх нь бий.

Бүх нийтээр дагахуйц үнэнийг (зохист хэмжээг) бий болгох хэцүү. Мэргэн багш нар маань ч энэ асуудлыг хөндөхөөс зүрхшээн, бушуухан цаашаа очиж, өөрсдийнх нь мэдэмхий дүрийг өөгшүүлэгч ёс заншлуудын дор орогнохоо илүүд үздэг.[2]

Тэгэхээр би зохист хэмжээний тухай зоригтой өгүүлж түүнийг хялбархан хэрэглэчихэж болох мэтээр ярьж буй хүмүүст эргэлзэж байна. Учир нь эргэн тойрондоо зохист хэмжээг алдалгүй барьж чаддаг тийм хүнийг би хараагүй л байна. Энэ хорвоо дээр олон нийтээрээ дагаж чадахуйц ёс зүй, хэм хэмжээг агуулсан тийм бичээс, сургааль хэр олон байдаг билээ? Библи[3] , Коран, Буддын сургаалиуд[4] гээд хуруу дарам цөөхөн судрууд байна. Тэднийг үндэслэгч цөөн хэдэн хүмүүсийг л гэгээрсэн нэгэн хэмээн хийсэн үйлдэл бүр нь зохистой, зөв хэмжээг баримталж чадсан гэж үздэг билээ. Ингэхээр зохист хэмжээг ямагт баримтална гэдэг нь ГЭГЭЭРЭЛ гэж өгүүлвэл хол зөрөөд явчихгүй юм болов уу.

Шашин шүтлэгт заасан зохист хэмжээг би дурьдлаа. Энэ нь хүний итгэл үнэмшил дээр суурилсан байдаг тул нэлээд хөдлөшгүй, хүчтэй байдаг ажээ. Дэлхийн түүхэнд өгүүлэгдсэн шашин хоорондын мөргөлдөөн дайн, самууныг хар л даа.[5]

Зохист хэмжээг эгэл хүн миний бие бүх үйл хэрэг дээр баримталж чадахгүй ч хамгийн энгийн хүсэл дээр үндэслэн тайлбарлах гэж оролдоё. Танд таагүй санагдах тэр зүйлээ бусдад бүү учруул. Та өвдөхийг хүсдэггүй, тийм бол бусдыг бүү өвтгө. Та гомдохыг хүсдэггүй, тийм бол бусдыг бүү гомдоо. Та хулгайд эд зүйлээ алдахыг хүсдэггүй, тийм бол бусдаас бүү хулгайл. Та доромжлогдох дургүй, тийм бол та бусдыг бүү доромжил. Та чалчаа дэмий ярианд дургүй бол, та өөрөө бүү чалч. Та хууртагдахыг хүсэхгүй бол, бусдыг бүү хуур. Бусдын онгироо сагсуу зан таныг зэвүүцүүлдэг бол, танд тийм зан чанар байхвий хэмээн нягтлах нь зүй. Тэгэхээр зохист хэмжээг таны мөн чанар л тодорхойлох бөгөөд давсан дутсан тухайд таны өөрийн үзэл бодол л хариултыг нь өгч чадах юм болов уу. Гэхдээ энэ үзэл бодлыг хуурамч төсөөллөөс ялгах нь маш бэрхшээлтэй бөгөөд бид өөрсдийгөө хуурчих гээд байдаг нь ямар ч хэцүү юм бэ дээ? Энэ тухай өмнө нь би “Боловсрол амьдралын утга учрын тухай” эргэцүүлэлдээ өгүүлсэн билээ.
__________________________________________________
[1]Мишэль дө Монтень, “Сонгомол Эсээнүүд”, 1.30 “Зохист хэмжээг баримтлах тухайд” 157-р нүүр, Г.Аюурзаны орчуулга, Улаанбаатар-2008, 3-р хэвлэл
[2]Мишэль дө Монтень, “Сонгомол Эсээнүүд”, 1.23 “Дадал зуршлын тухайд” 124-р нүүр, Г.Аюурзаны орчуулга, Улаанбаатар-2008, 3-р хэвлэл
[3]Мойсесийн 10 хууль бол Бурхан Хүн хоёрын хооронд хийгдсэн гэрээ бөгөөд энд хүний баримтлах ёстой хэм хэмжээг зааж өгсөн байдаг. Библи, Хуучин гэрээ, Египетээс гарсан нь 20:2-17, http://en.wikipedia.org/wiki/Ten_Commandments
[4]Хутагт дөрвөн үнэн ба зөв найман зам гэж бий. http://en.wikipedia.org/wiki/Noble_Eightfold_Path ба http://en.wikipedia.org/wiki/Four_Noble_Truths
[5]Зөвхөн шашин шүтлэг, итгэл бишрэлээс болж 10-15-р зууны хооронд Загалмайтны хэдэн арван дайнууд Газар дундын тэнгисийн эргүүд, Европ даяар өрнөсөн билээ. Өнөөдөр хүртэл Ойрх Дорнод дахь Израйль, Палестиний зөрчил, Энэтхэг Пакистаны мөргөлдөөн нь шашнаас улбаатай.

Мисса

Харанхуй хонгил дундуур урагшилна. Эцэс төгсгөлгүй мэт санагдах харанхуй хонгил дундуур үзүүрт нь харагдах гэрлийг харан урагшилна. Мисса тэр гэрлийг харж байлаа. Тэр энэ харанхуй хонгилын үзүүрт гарна гэдэгтээ итгэлтэй, бас бардам алхаж байв. Миссатай хамт явж байсан хүмүүс янз бүрийн бодолтой байв. Зарим нь гэрлийг огт хараагүй хэр нь харсан мэт дүр эсгэж, зарим харсан мөртөө өөртөө итгэлгүй, нөгөө хэсэг нь үнэндээ хонгил дотор явж байгаагаа ч мэдэхгүй байлаа. Хүмүүс алхсаар байв. Харанхуй хонгил дундуур хэдэн ч өдөр алхсан юм бүү мэд тэдний зарим нь ядарч туйлдаж эхлэв. Хонгил дотор үнэндээ идэж уух зүйл байсангүй. Тэд Миссад гомдоллож, яах гэж тэр гэрэл өөд тэмүүлээд байгаа тухай шалгаана. Тэд зүгээр л хонгил дотроо ядралгүй сууж амьдралынхаа үлдсэн цагийг өнгөрөөхийг хүсэж байлаа. Харин Мисса тэд нарт гэрэлт ертөнцөд ямар сайхан байдаг тухай өгүүлсээр байв. Зарим нэг нь Миссаг солиотой гэж нүүр буруулна. Тэгээд далдуур хонгилын нэг буланд сэмхэн үлдэнэ. Зарим нь бүр өөр нэгнийгээ дагуулан салаа хонгил руу явна. Гэхдээ Мисса харж буй гэрлээ тодорхой хэлж, хонгилын үзүүрт байгаа хүмүүс, хоол хүнс, орон байрны талаар хэлж байлаа.

-Найзууд минь би харж байна. Удахгүй бид тэнд хүрнэ. Одоо жаахан л дутуу. Битгий зогсооч дээ! Ээ бурхан минь! Би харж байна. Тэнд харагдах түүдэг галыг ээ? Ямар хурц вэ! Та нар харахгүй байна гэж үү?

Хүмүүс зарим нь итгэхгүй ч байсан ч урагшилж байв. Тэдний дунд Балиус нэрт нэгэн хүдэр эр Миссаг далдуур муулж, түүнийг болж өгвөл чимээгүй болгохыг хичээж байв. Гэсэн ч Миссагийн харж байсан гэрэл, гадаад ертөнц хүмүүст хүч өгч байлаа. Заримдаа Мисса өөрийн гарт байх фосфортой бөмбөлгийг хүмүүст тэмтрүүлж, гэрэлт ертөнц яг тэр бөмбөлөгтэй адил бодит зүйл бөгөөд ойрхон оршиж байгааг нотлон хэлдэг байв. Балиус эргэн тойронд байгаа хүмүүсийг айлган сүрдүүлж, жаахан үлдсэн хоол хүнсийг нь дээрэмдэж байлаа. Учир нь Балиусаас өөр хүч тэнхээтэй нэгэн тэнд байсангүй. Балиус “би энд байж энэ хүмүүсийн хоолыг идэх цагт хэзээ ч үхэхгүй амар амгалан байх нь. Миссагийн хэлсэн үнэн байх нь надад огт хамаа алга. Харин ч би гэрэлт ертөнцөд гарвал хөдөлмөрлөж байж хоол олж иднэ шүү дээ” гэж тооцлоо. Балиус хүмүүс дунд янз бүрийн худал хуурмаг, тодорхойгүй зүйлийг ам мэдэн бурж байв. Хонгилоос гарах замыг Мисса хэзээ ч олж чадахгүй тухай, гэрэлт ертөнцөд олон арван догшин араатан амьтан байдаг тул амьдрахад тун хэцүү тухай, хонгил дотор харанхуйд өвс ургуулж болдог тухай янз бүрийн үлгэрүүдийг зохион ярив. Энэ бүхнийг Мисса тоохгүй өөрийнхөө бодлыг л хэлдэг байв. Ихэнх хүмүүс Балиуст итгэж эхэллээ. Учир нь Балиусын үлгэрийг ойлгох нь Миссагийн гэрлийг харахаас илүү амархан байв. Одоо л Балиусын хүсэн хүлээсэн цаг ирж Миссаг үгүй хийхээр шийджээ. Миссаг ядраад түр зүүрмэглэх үед нь Балиус түүний халаасанд бусдаас дээрэмдсэн хоол хүнсээ хийж амжив. Мисса сэрж бусдыгаа сэрээн явах гэтэл Балиус ирж Миссаг даран унагаалаа. Хүмүүс цочирдож юу болоод байгаа тухай ойлгохгүй тээнэгэлзэв. Харин Балиус Миссагийн халааснаа нуусан хүнсээ гарган ирж Миссаг хулгай хийсэн хэмээн нотлов. Одоо Миссад хэн ч итгэхээ болив. Урьд нь түүнийг дэмждэг байсан найзуудын зарим нь Миссаг буруутгаж Балиустай нийлж байв. Учир нь Балиус тэднийг аль хэдийн айлгаад амжжээ.

Мисса үхэхийг хүсэхгүй байлаа. Учир нь тэр хонгилын үзүүр тун ойрхон байгаа гэдгийг мэдэрч байв. Гэсэн ч түүнд итгэх цөөхөн хэдхэн хүн Балиусаас хамгаалж Миссаг хороох явдлыг таслан зогсоож чадсангүй. Балиусын хүйтэн инээмсэглэлтэй хамт Миссагийн төгсгөл ирэв. Харин энэ үймээнийг ашиглан Миссагийн зарим найзууд хэсэг хүмүүсийг дагуулна зугтсан байв. Мисса баригдахаасаа өмнө тэдэнд зугтах арга замыг зааж өгчээ.

Бусдад сургамж болгохын тулд Балиус Миссаг янз бүрээр тамлан зовоож байсан бөгөөд Мисса үхэх хүртлээ гэрлийг харж байгаагаа хүмүүст нотлон хэлж байв. Түүний сэтгэл уйлж байсан юм. Эцэст нь Мисса амьсгал хураалаа. Түүнийг хонгилын нэг буланд ил хаяж, Балиус хүмүүсийг дагуулан буцаж явлаа. Мисса амьсгал хураасны дараа гэрэл гэгээний тухай хэн ч ярсангүй.

Миссаг амьсгал хураах тэр мөчид Миссагийн найзууд хонгилын үзүүрийг олж гэрэлд гарцгаав. Түүний хэлсэн үнэн байлаа. Хонгилын үзүүрт түүдэг гал дүрэлзэн асаж, хоол хүнсээр элбэг дэлбэг газар байлаа. Тэндхийн хүмүүс сайхан сэтгэлтэй байсан бөгөөд хонгилоос зүдэрч гарч ирсэн хүмүүст тусалж тэдгээрийг тосгодоороо хуваан байршуулав. Хонгилоос гарсан тэдгээр хүмүүс Миссаг санан дурсаж ядаж шарилыг нь ч болов харанхуй хонгилоос гаргая хэмээн шийдэж хангалттай хэмжээний хүнс, бамбар зэргийг базааж хонгилын цооног дээр ирцгээв. Хонгил руу орж булан тохойнуудыг нэгжиж эцэст нь фосфор нь бөхөж буй шилэн бөмбөлгөө гартаа тас зуурч түрүүлгээ харсан Миссагийн цогцсыг олж харав. Гэрэл гэгээний тухай ярьж, хонгилоос тэднийг гаргасан хүний нүүр царайг нь харах гэж дээш харуулж бамбарын гэрлийг тусгалаа. Хүн бүр нам гүм чимээгүй байлаа... Тэр нүдгүй ажээ!

Хожим нь маш олон цогцсыг хонгилоос олсон бөгөөд бөгөөд Балиус амь гарсан тухай хэн ч мэдэж чадаагүй билээ.

Пүрэв, 2009 оны 3 дугаар сар 12

What is a youth?

What is a youth?

What is a youth? Impetuous fire.
What is a maid? Ice and desire.
The world wags on.

A rose will bloom
It then will fade
So does a youth.
So do-o-o-oes the fairest maid.

Comes a time when one sweet smile
Has its season for a while...Then love's in love with me.
Some they think only to marry, Others will tease and tarry,
Mine is the very best parry. Cupid he rules us all.
Caper the cape, but sing me the song,
Death will come soon to hush us along.
Sweeter than honey and bitter as gall.
Love is a task and it never will pall.
Sweeter than honey...and bitter as gall
Cupid he rules us all

1968 оны Ромео Жульет кинонд энэ дууг (ая нь нөгөө алдартай Нино Ротагийнх) оруулсан байдаг. Одоогоос бараг 6 жилийн өмнө үзэхдээ л энэ дууг сонсож байсан бөгөөд олж авах юмсан гэж мунгинаж явсаар саяхан дүүгээсээ авч сонслоо. Хоёр гурав хоног нэлээд сонссоны хэдэн зүйл бичье гэж бодлоо. Блогтоо салхи оруулаагүй удсан, түүнчлэн ухаан мэдрэлгүй 9 хоног компютертэй зууралдсан тул түр ч атугай завсарлая гэж бодлоо.

Анх удаа уншихад зүгээр л хайрын шүлэг шиг санагдаж болох л доо. Нэн ялангуяа эх зохиолтой холбож төсөөлөөд байвал. Гэхдээ миний харсан өнцөг романстай хамааралгүй өнцөг байлаа.

What is a youth? Impetuous fire.
Sweeter than honey and bitter as gall.
Death will come soon to hush us along.

A rose will bloom
It then will fade
So does a youth.

Эдгээр мөрүүд... Гал мэт дүрэлзэн ассан залуу нас, гэхдээ л энэ залуу нас удахгүй дуусна. Сарнай дэлгэрнэ тэгээд л гандана... Үхэл удахгүй ирж биднийг авч одно... Балнаас амттай ч гашуун залуу нас... Цаг мөч бүрээр багасна.

Одоо ингээд 20 нас хүрчихлээ... Зарим нь хорьж болдоггүй энээ тэрээ л гэнэ... Зарим нь 20 гараад л нас сум мэт ниснэ гэх юм. Бодож бодож энэ залуу нас гэдэг бол бэлэг юм. Бие организм хүчтэй, хүсэл мөрөөдөл хурц дэврүүн-шударга ёсыг хайж гэгээн өдрөөр дэнлүү барьж гүйхэд бэлэн. Харин энэ оргилсон хүсэл унтардаг гэлцэнэ. Амьдралд нухлагдаж түүний хатуу бэрхийг мэдрэх үед тэр гал бөхнө. Харин удаан уугих цог, туршлагатай буурьтай эргэцүүлэл, болгоомжлол л үлдэнэ... Баахан тэнэгтэв...

Student's Dilemma!

Саяхан Экономикс дээр Нэшийн тэнцвэрийн талаар цухас уншлаа. Тэгээд Prisoner's Dilemma тоглоомыг оюутнууд дунд нэг зүйл дээр буулгах гэж оролдлоо.

Тоглоомын дүрмийг цухас тайлбарлая.

Арт, Боб нар хэрэг хийсэн хэмээн сэжиглэгдэж бие биенээсээ хамааралгүй байцаалтанд оржээ. Байцаагч "Хэрвээ та хоёр хоёулаа хэргээ хүлээхгүй бол 3 жилийн ял онооно. Харин хоёулаа хэргээ хүлээвэл 2 жилийн ял онооно. Чи хэргээ хүлээгээд найз чинь хүлээхгүй бол чамд 6 сар найзад чинь 10 жилийн ял, эсрэг тохиолдолд буюу чи хэргээ хүлээхгүй найз чинь хүлээх тохиолдолд чамд 10 жил, найзад чинь 6 сарын ял онооно" гэх тоглоомын дүрмийг танилцуулав. Нэшийн тэнцвэр ёсоор тоглоомын тэнцвэр хоёулаа хэргээ хүлээхгүй дээр тогтох бөгөөд энэ нь хоёулаа хэргээ хүлээснээс үр ашиг муутай, таагүй тэнцвэр юм л даа. Цааш дэлгэрүүлж http://en.wikipedia.org/wiki/Prisoner's_dilemma харна уу.

За одоо гол санаандаа оръё. Гадаадын их дээд сургуультай харьцуулвал манай Монголд дутагдаж буй зүйл нь оюутнуудын бүтээлч сэтгэхүй, оюуны өмчийг хүндэтгэх сэтгэлгээ юм болов уу. Plagiarism бол хаа сайгүй харагдана. Footnote энээ тэрээг бол ашиглах нь тун ховор. За дээрээс нь шалгалтыг хуулалцаан болгож өнгөрөөдөг сонгодог зуршил бий. Шалгалтыг хуулах, эс хуулах стратеги бүхий тоглоомыг сонирхоё.

Хэрвээ бүгд шалгалтаа хуулалгүй шударга өгвөл энэ нь мэдээж дэвшил, хамгийн үр ашигтай хувилбар үүснэ. Яагаад ашигтай вэ? Шалгалтыг амжилттай өгөх нь оюутны хичээл зүтгэл ур ухааны үр дүнг харуулдаг. Өндөр үнэлгээ авсан оюутан улам бүр сэдэлждэг бол тааруу үнэлгээ авсан оюутанд "хичээлээ хийхгүй бол болохгүй нь" гэх сигналыг өгдөг. Ер нь амжилттай суралцсаны үр дүнд авдаг урамшуулал бол сайн дүн юм. Хэрвээ шалгалтын дундуур та хуулахгүй харин бусад нь (номноос, эсвэл бүр нарийн чадварлаг аргаар) хуулснаар (харьцангуй) өндөр үнэлгээ авах боломжтой болох юм. Энэ үед танд үр дүн шударга бус санагдах бөгөөд хялбар аргаар дүнгээ авч бусадтай адилхан хуулах гэсэн хүсэл эрмэлзэл (incentive) үүсэх юм. Яг л бусад нь 6 сарын ял авахад та 10 жилийн ял авч буй мэт. Энэ мэтчилэн хоёр тал хуулах гэсэн хүсэл эрмэлзэл хүчтэй төрсний улмаас шалгалт loose-loose тэнцвэр дээр очиж тогтож байгаа нь манай их дээд сургууль дээр нэлээд ажиглагддаг. Энэ утгагүй тэнцвэрээс хэрхэн гарах тухай багш нараас асуухад тэдний хариулт нь ихэвчилэн "оюутны өөрийн ухамсар" тодотголтойгоор ирдэг. Платон ч билүү Аристотелийн өгүүлсэнчлэн хулгай хийх боломжийг олгосон хүн хулгай хийх үйлдэлд оролцсоноос ялгаагүй гэдэг шиг шалгалтаа зохистой авч чадахгүй байгаа багш нар, ухамсар дорой оюутнууд хоёулаа энэ үр ашиггүй тэнцвэр тогтоход нөлөөлж байна.

Бид муу үнэлгээ авч болно оо. Шалгалтаа шударгаар өгч муу үнэлгээ авсан бол бид сайжруулах гэж эрмэлздэг. Учир нь тэр бол бидний байгаа байдал. Өнөөдөр 60% авсан ч, маргааш 65%, 70% авна гэсэн чин хүсэл байдаггүй гэж үү? 100% авсан бол түүндээ урамшиж улам их тэр хичээлээ махран хийдэггүй гэж үү? Ангиараа шалгалтанд унахаасаа ч айх хэрэггүй. Зарим нэг хичээл оромддог багш нарын хичээлд суухаас ч дургүй хүрэм байдаг. Тэр хичээлүүд дээр ангиараа муу үнэлгээ авсан тохиолдол нь чухам оюутны хичээл зүтгэлээс болсон уу эсвэл багшийн чадваргүй сул дорой байдлаас болсон уу гэдгийг судлахад бодит шалгалт, бодит үнэлгээ хэрэгтэй. No more Loose-loose equilibrium!

Монголын их, дээд сургуульд оюуны өмчийг хэрхэн зохисгүйгээр (plagiarism) ашигладаг тухай дараа дэлгэрүүлж авч үзье.

Төгс төгөлдөрийн тухай товчхон бодрол

Төгс төгөлдөр хорвоо ертөнц, эд зүйлсийн тухай бид энгийн оюун ухаандаа төсөөлөх аргагүй юм. Чухам төгс гэгээрсэн Будда, бурханы хүү хэмээгдэх Есүс Христ нарт л хорвоо ертөнцийн, эс бөгөөс оюун санааны төгс төгөлдөрт хүрэх хувь зохиол олдсон юм болов уу. Харин энгийн сэтгэлгээт хүмүүс бид ертөнцийн төгс төгөлдөр гэж чухам юу болох тухай тодорхой өгүүлэн хэлж чадашгүй билээ. Нэн ялангуяа өнөөгийн homo sapiens sapiens-уудын шинжлэх ухааны ололт дэвшилт нь ямар нэг төгс төгөлдөрт хүргэчих боловсронгуй арга зам биш. Ньютоны 3-н хуулийг Эйнштэйн бөөмийн орчимд няцаасан шиг харьцангуй онолыг ч ирээдүйд хэн нэгэн, эсхүл ямар нэгэн шинжлэх ухааны институт алдаатай гэж нотлохыг үгүйсгэмгүй. Ер нь техник, технологи, шинжлэх ухаан сайжран дэвшиж байгаа ч төгс төгөлдөрт хүртлээ тийм ч дээр гарчихаагүй л байна. Гэхдээ хамгийн энгийн байдлаар төгс төгөлдөр зүйлсийг ойлгох гэж оролдоё.

Өнөөгийн homo sapiens sapiens-үүд төгс төгөлдөрлүү тэмүүлж байна. Урьд нь ер бусынд тооцогддог байсан үзэгдлүүд одоо энгийн мэт болжээ. Индианчууд бууг хараад аянга гаргадаг таяг гэж андуурч байсныг, эсвэл Монгол оронд анх орж ирсэн онгоцыг эгэл хүмүүс үлгэрт гардаг хангарьд хэмээн сүрдэж байсныг бид мэднэ. Анагаах ухаан, мэдээлийн технологи асар хурдацтайгаар ахин дэвшиж байна. Математикт энгийн тооцогдох хязгаарны томъёонд тоо бус өөр зүйлийг орлуулъя.

x->a үед lim(x)=a томъёотой адилаар [амьдрал]-> [төгс төгөлдөр] үед lim[aмьдрал]=[төгс төгөлдөр]

Амьдрал төгс төгөлдөрлүү тэмүүлдэг тийм нэг тогтолцоо бөгөөд энэ тогтолцоо өөрөө төгс төгөлдөр юм. Одоо бидэнд ганцхан асуулт үлдлээ. Хэрвээ х=а буюу амьдрал төгс төгөлдөрт хүрэх үед юу болох вэ? Үхлийн дараа юу болох тухай энэ хорвоо дээр хэн ч бидэнд мэдрүүлж чадахгүйн адил төгс төгөлдөрт хүрсний дараа чухам юу болох тухай хэн ч бидэнд ойлгуулж чадахгүй биз. Санаа зоволтгүй та төгс төгөлдөрт хүрэхгүй, хүрсэн ч тэр тийм ч гайхалтай зүйл биш байх болно. Учир нь гэгээрсэн нэгэнд онцгой зүйл байна гэж үү? Эсвэл?...

Fu-rin-ka-zan

Дээд баннертаа ФҮ-РИН-КА-ЗАН бичсэнийг анзаарсан хүмүүст хальт тайлбарламаар санагдлаа. Японоор салхи-ой-гал-уул гэдэг дөрвөн ханзны күн (гадаад) дуудлага. Эдгээр дөрвөн ханз нь Японы Сэнгокү эриний[1] агуу жанждын нэг Такэда Шингэний[2] туган дээр байрласан байдаг. Агуулга нь Хөдлөх цаг салхи мэт хөнгөн, зогсох цагт ой мэт нам гүм, довтлох цагт гал мэт бадрангуй, хориглох үед уул мэт бат гэх Сүн Цүгийн Дайтах урлагаас[3] авсан үг юм билээ.

Залуу хүний эрч хүчийг, ёс суртахуун, хүндэтгэлтэй хослуулвал дээрх үгийн утгыг харж болох юм шиг санагдсан.
_________________________________
[1] Сэнгокү эрин гэдэг нь байлдаант улсын үе гэсэн утгатай бөгөөд 15-р зууны дундаас 17-р зууны эхэн үе хүртэлх Японы феодал ноёдын хооронд үүссэн хямралт үеийг хэлдэг. Цааш дэлгэрүүлж http://en.wikipedia.org/wiki/Sengoku_Jidai хуудаснаас харж болно.
[2] Такэда Шингэн 1521-1573, Кай мужын бар хочтой нэгэн бөгөөд морин цэргийг чадварлаг ашигладаг нэгэн байв.
[3] Sun Tzu "Art of War" гэж ном байдаг. Монгол хэлнээ дээр бичсэнээр орчуулагдан гарсан.