Гайхамшиг гэж байдаггүй юм

Филисофи гайхахаас эхэлдэг 

Аристотель

Бодит байдал объектив абсалют дээр оршдог. Баримт бол баримт, энэ нь хүний мэдрэмж, хүсэл, итгэл найдвар, айдсаас үл хамаарна.

Би дээрх өгүүлбэртэй санал нийлдэггүй. Ихэвчилэн объективист хүмүүс ийм төрлийн санааг гаргаж, түүнийгээ формаль логикоор нотолдог. Магадгүй нийгэмд болж буй "зарим" асуудлыг шийдвэрлэх, шүүх хурлын танхимд, эсвэл оюутнуудын мэтгэлцээн дунд дээрх өгүүлбэрийн чадал хадгалагдаж болох л доо. Бидний тархинд бий болсон бодлын санаанууд л тийм нэг түгээмэл логикрүү хөтөлж байна. Энэ нь хэчнээн олон хүнд ажиглагддаг байж болох ч энэ нь гол асуудал биш юм.

Одоогийн бидний мэдэх чадвараар хүрч чадах тийм хязгаарыг бодол санаа маань даван гарахад бодит байдал гуйвах нь бий. Мэдэхгүйгээсээ эсвэл ойлгодоггүйгээсээ болж аливаа үзэгдлийг оршин байгаа эсэхийг ямар ч эрэл хайгуулгүйгээр үгүйсгэж болохгүй. Хүн бүр л баримт бол баримт гэж хатуу хэлдэг. Гэтэл хэн нэгэн илүү мэдлэгтэй хүн тэрхүү “баримт”-ыг гажуудуулахад түүнийг нь нэг хэсэг хүмүүс гайхамшиг хэмээн шагшдаг бол нөгөө хэсэг нь үзэн ядаж эхэлдэг. Үнэндээ энэ хорвоо ертөнц дээр гайхамшиг гэж үгүй. Гагцхүү бидний харанхуй мунхаг байдал, мэдлэг дутуу дулимаг байдал гайхамшгийн эцэг эх юм.

Би "Өөрөөсөө илүү гайхамшгийг харсангүй, өөрөөсөө илүү мангасыг үзсэнгүй” хэмээн Мишель дө Монтень өгүүлсэн нь харанхуй мунхаг байдалд живж, шунал тачаалд идэгдэх цагтаа бид мангас болдог. Харин аливааг ухаарч, шуналаас ангид, зөв гэж бодсоноо хийх зориг зүрхтэй цагтаа бид өөрсдөө гайхамшиг болдог. Ийм л энгийн зүйл.

Эцэст нь нэгэн хөгшин аршын насан эцэслэхээсээ өмнө хэлсэн үгийг санах учиртай – “Бүх хуран үүдсэн зүйл мөхөх тавилантай, тэдгээрт хүлэгдэх хүсэл шуналыг бүр мөсөн таягдан хаягтун. Түүнд хойргошин суухыг хэзээд үл гаргахтун.”

Дөчин дөрвөн хоёрын тэмцэл... Хуваагдал

Анх олон жилийн өмнө Монголын түүх унших үедээ, дөчин дөрвөн хоёрын тэмцэл гэхээр юун гурван тоо дарааллаад ороод ирэв ээ гээд л гайхдаг байж билээ. Одоо бодох нь инээдтэй ч юм шиг, нөгөө талаас мэдэхгүй хүн бол ойлгоход бэрхтэй нэршил юм л даа. Дөчин ба дөрвөн хоёрын тэмцэл буюу Дөчин түмэн Монгол ба Дөрвөн түмэн ойрад хоёрын дунд үүссэн тэмцлийг л ингэж нэрлэсэн аж.

Дөчин түмэн Монгол хийгээд Дөрвөн Ойрадын тэмцэл бол Юан улс унаснаас хойшхи болон Манж чин улсад эзлэгдэх хүртэлх Монголын улс төр нийгмийг илэрхийлэх хамгийн гол шинж чанар юм.Үндсэндээ улс хоёр хуваагдаж, дөчин түмэн Монгол нь ч дотроо зүүн, баруун гэж хоёр салдаг байж. Дөчин түмэн Монголын зүүн хэсгийг нь Хаан захирна, баруун хэсгийг нь жинон захирна. Дөрвөн ойрадыг тайш захирна гэхээр үндсэндээ Монгол гурав хуваагдсан байгаа юм. Тэгээд л өвөр зуураа тэмцэлдсэн аж. Тайсун хаан болон Тогоон тайшын үед нэг хэсэг хамтын үйл ажиллагаа нь сайжирсан, дараа нь Эсэн тайшын үед аятайхан болсон авч Эсэн тайшын хэт тэнэглэл нь түүнийг үхэлрүү хөтөлж ахиад л замбараагүйтсэн... Улмаар Даян хааны үед овоо нэг аятайхан болов уу гэтэл буцаад л Барсболд Жинон хийгээд Бодь-Алаг хааны үр удмын маргаанаас замбараагүйтсэн байгаа юм. Хожим нь Түмэн засагт хааны үед нэг хэсэг цэгцрэх гэж оролдсон ч амжилтыг ололгүй байсаар Манжид идүүлчихсэн...

Нэг сонирхолтой баримт сонссон нь Манжид эзлэгдэх үед Зүүн Монголчууд идэвхийлэн дагаар орж харин баруун Монголчууд идэвхийлэн эсэргүүцэж байсан бол 1911 онд Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалд зүүн Монголчууд идэвхитэй, харин баруун Монголын хэсэг их л дурамжхан оролцсон байдаг.

Баруун, зүүний энэ хуваагдал олон зууныг дамжин нөлөө үзүүлсэн байгаа юм. Тэгвэл одоо энэхүү хуваагдал нь бас л дов жалганы хуваагдал болоод л үлдчихээд байдаг. Хуваагдал нь урьд нь нутаг нуга байсан бол одоо нам эвсэл, цаашлаад төгссөн сургуулиараа хуваагдаж эхэлж байх юм. Энэ нь хүн ам цөөтэйгээс л болдог болов уу...

Очирбат, Багабанди, Энхбаяр, Элбэгдорж дандаа л баруун зүгээс гаралтай нөхдүүд юм...

Бяцхан гүн ухаан: Бид хэрхэн сэтгэж байна вэ?

Зүйлийн оршин байгааг бид материаллаг талаас авч үзье. Үүний тулд түүний оршин байгаа орон зайн тухай асуудал сөхөгдөнө. Аналитик байдлаараа энэ биетийг оршихуйг бид (x, y, z) координатуудын цогцоор тодорхойлж болох юм. Тухайлбал бөмбөрцөг өгөгдсөн гэж үзвэл түүний төвийг радиусын хамт мэдсэн тохиолдолд түүнийг оршихуйг координатаар илэрхийлэх боломжтой. Эндээс бид хоёр зүйлийн хийсвэрлэл хийснийг ажиглах ёстой. Нэгдүгээрт биетийн урт өргөнийг хэмжиж буй координатын тэнхлэгийг хэмжээс, хоёрдугаарт координатын эхийг хаана сонгож авахаас (x, y, z)-ийн янз бүрийн утгууд гарна. Эхнийхийг бид төлөөлүүлэх аргаар сонгож авсан бол, дараагийнх нь харьцуулах аргаар гаргаж авсан хэмжигдэхүүн юм. Оюун ухаант хүний сэтгэж буй байдал нь тэр чигээрээ харьцуулалт, төлөөлүүлэлт хоёр дээр суурилдаг.

Хүн яаж сэтгэдэг вэ? Хүй нэгдлийн хүмүүс хэрхэн сэтгэж байв гэсэн асуудлыг авч үзэхдээ тухайлбал эртний хүн ангийн хойноос явах үедээ ангаа үргээх, эсвэл агнах гэсэн хоёр сонголттой үйлийг хийж байна. Хэт ойр очиход ан үргэж байсан тул тэрээр агнаж чадсангүй. Дараагийн удаа тэр хэт ойртохоос болгоомжилсон, учир нь өмнөх алдаатайгаа одоогийн нөхцөл байдлыг харьцуулсан хэрэг. Ерөөс өмнөх үеийн туршлага амьдралаа одоотой харьцуулж сэтгэж үйлдэл хийдэг байсан нь сэтгэхүйн анхны үйлдлүүд байсан болов уу. Өмнө өгүүлсэн координатын хувьд бид биеийн байрлалыг тодорхойлсон (x, y, z) координат нь ямар нэг тодорхой (0, 0, 0) гэсэн тооллын эхтэй харьцуулан жишихэд ямар орон зайд байна вэ гэдгийг тодорхойлсон байна. Түүнчлэн бидний ашиглаж болох бүх тэмдэг нэрс зайлшгүй дор хаяж хоёр зүйлсийн дунд яригдсан байдаг. Тухайбал том гэсэн тэмдэг нэрийн хувьд бид ямар нэг зүйлийг өмнөх үетэй нь эсвэл одоо байгаа хоёр зүйлийг хооронд нь харьцуулах замаар л хэрэглэсэн байдаг. Үүнтэй адилаар өндөр, нам, их, бага гэсэн ойлголтууд зөвхөн харьцангуйгаар л тайлбарлагдах боломжтой юм. Энэ нь туйлын зүйл үгүй гэсэн Буддын ойлголттой төстэй байх.

Хоёр дах хэсэг буюу төлөөлүүлэл. Өдөр тутам хэрэглэж байгаа үг яриа маань бүгд төлөөлсөн байдаггүй гэж үү? Явах үйлийг “явах” гэсэн үгээр, хэд хэдэн хөлтэй хүн суухаар зориулагдсан объектийг “сандал” гэсэн үгээр төлөөлүүлэн авсан байна. Түүнчлэн хэмжиж буй нэгжийн тухай ойлголтонд ч энэ бүгд хамаарна. Тухайлбал метр хэмээх нэгжээр нь эквадороос хойд туйл хүртэлх зайг 10 сая хуваасны нэгтэй тэнцэх уртыг сонгон авч төлөөлүүлсэн, грамын хувьд цельсийн 4 градус дах метрийн зуу хуваасны нэг хэмжээтэй ирмэг бүхий куб хэмжээтэй цэвэр усны абсaлют масс хэмээн тодорхойлсон байна. Ийм байдлаар SI системийн хувьд ердөө 7 суурь нэгжийг (метр, секунд, килограм, ампер, келвин, моль, кандела буюу лааны гэрэл) тодорхойлсон байх бөгөөд бусад бүх нэгжүүд энэ долоогийн янз бүрийн математик үйлдлүүдээр тодорхойлогдоно. Жишээ нь хүчийг хэмжих Ньютоны хувьд,

1 ньютон=1 килограм*метр/секунд^2

хэлбэртэйгээр тодорхойлогдоно. Энэ нь эргээд тодорхойлолт авч төлөөлүүлэх тухай ойлголтоос үүдэх юм. Өөр нэг үүнтэй төстэй ойлголт геометр дээр гарч ирэх бөгөөд бидний сайн мэдэх хавтгайн буюун Эвклидийн геометрт үндсэн 5 аксиомыг авч үзэх бөгөөд эдгээр таван аксиомын тусламжтайгаар бүх теоремууд чанаруудыг гарган авдаг билээ.

Энэ бүгдээс үзвэл туйлын шинж чанартай зүйл бидэнд оршихгүй байгаа бөгөөд төлөөлүүсэн, харьцуулсан гэсэн хоёр шинж чанараар л бүх төрлийн хийсвэрлэл, сэтгэхүй явагдаж байна. Зүйлсийн мөн чанарын тухайд буюу төлөөлүүлэх, харьцуулахаас бусад аргаар хүрч болохуйц тийм шинж чанар байдаг уу гэсэн эргэцүүлэл нь нь Буддын филисофын хоосон чанартай холбогдож илүү нарийн эргэцүүлэл шаардах юм болов уу.

2009.Jan.14

Зүүдний тухай эрээвэр хураавар бодлууд

Блогоор ороогүй удсан тухайгаа гайхширан бичээд яахав. Даруй хагас жил битгий хэл бараг бүтэн жил өнгөрөх гэж байна. Харин үүний оронд идэвхитэй байж ганц хоёр зүйлийг тэмдэглэн өнгөрүүлье гэж бодлоо.

Саяхан Г.Аюурзаны бичсэн "Арван зүүдний өр" хэмээх бэсрэг романыг уншлаа. Урьдынхтайгаа адилаар Аюурзаны бичсэн зүйлийг сайтар ойлгосонгүй, угаасаа ойлгох ч албагүй биз. Харин өөртөө наалдуулж болохуйц, шинээр бодогдуулсан, мэдрүүлсэн зүйлс цөөнгүй байлаа. Яагаад ч юм түүний зохиолуудыг уншихад (Амь тавьж буй шувууны далавч, Дурлалгүй ертөнцийн блюз гэх мэт) нэг л жихүүдэс хүргэм, нөгөө талаас өөр нэг ертөнцөд нэвтэрч байгаа мэт сэтгэгдэл төрүүлнэ. Эсвэл энэ нь орчин цагийн бясалгал гэлтэй. Хоёр гурван удаа энэ эрхэмтэй уулзаж яриа хөөрөө үүсгэж байсан, уг нь нэг зүйл хийж өгнө гэж хэлж байсан удаатай. Энэ тухай би хожим дурьдах болно.

Сүүлийн хэдэн долоо хоног зүүдэлсэнгүй, аа биш зүүдээ манаж чадсангүй гэж хэлвэл зохино. Зүүдний тухай хэзээ ч ингэтлээ гүн гүнзгий бодож байсангүй. Хачин жигтэй, сонин, түүнчлэн хүн бүр зүүдлэх ёстой байдаг, зүүдлэхгүй бол стресстэй бухимдангуй болдог гэж хаа нэгтээгээс уншсан.

Ерөөсөө унтахын ач холбогдол хоёр талтай байж болох юм. Нэг нь организм амарч нөхөн төлжих, нөгөө нь зүүдлэх. Хоёр дах зүүдлэх хэсэг нь бол бүр онцгой. Зүүд- чөлөөт сэтгэлгээний (сэтгэлгээ гэхээр бас л нэг логикт баригдаад байна, ерөөсөө чөлөөт сэрэл мэдрэмжийн) портал. Зүүдний ертөнцөд логик авцалдаа, ёс суртахуун, хууль дүрэм гэсэн хязгаарлалт огт байхгүй... Тэнд энгэр зөрүүлэх, банк ухах, нисэх, үлгэрийн оронд очих, хаднаас нисч үхэх, хүн алах, хулгай хийх, машинд дайруулах, мангасанд идүүлэх гээд л янзан бүрийн зүйлсийг хийж болно. Эсвэл бүр энэ хорвоо ертөнц дээр огт нэг ч удаа угсрагдаагүй янз бүрийн биет, элемэнтүүдийг харж ч болох юм. Энд бидний оюун санаа чөлөөтэй хөвөрнө, хамгийн гол бид өөрөө ч түүнийгээ бүрэн захирч аливаа нэг логикт уях гэж оролдохгүй нь гайхалтай. Орон зай, цаг хугацааны баримжаа гэж байхгүй. Тэгж оюун ухаан чөлөөтэй хөвөрснөөр элдэв төрлийн стресс, бодлоос ангижруулж амраадаг байж болох юм.

Түүнчлэн томоохон нээлт, хөгжмийн зохиол хөгжимтэй холбоотой байдаг тухай янз бүрийн мэдээ сэлт байдаг (Менделеевийн үелэх систем, Yesterday-ийн ая гэх мэт). Гэхдээ магадгүй зүүдлээгүй байхдаа нээсэн нээлтүүд тэрнээс ч их байгаа биз. :>) Ихээхэн бодолхийлсэн зүйлийг зүүдэндээ шийдвэрлэх нь бий. Жишээ нь математик оролддог хүмүүсийн дунд түгээмэл тохиолддог нэг зүйл бол, өдөржин бодож чадахгүй нухсан бодлогоо зүүдэндээ бодчих явдал юм. Энэ тохиолдол зөвхөн суутнуудад хамаатай биш шүү. Миний мэдэх олон ойр тойрныхон маань (манай ах, мат, физикийн олимпиадад оролцдог байсан найз нар маань) ингэж зүүдэндээ бодлого шийдчихэж байсан юм. Нэн ялангуяа геометрийг! Шүргэгч татагдаад л, нэмэлт байгуулалт яг хэрэгтэй газар нь хийгдээд л ... WOW.

Сүүлийн хоёр шөнө нэлээд хичээсний үр дүнд зүүдээ барьж авч чадлаа. Гэхдээ тухайн үед нь бичээгүй болохоор бүүр түүр л санах юм.

Нэг найзын маань өдөржингөө унтдаг шалтгаан нь зүүд гэнэ. Ерөөс бие организм нь ядарч сулдьсандаа биш зүүдлэхийн тулд үргэлжлүүлэн унтдаг аж. Түүнчлэн юу зүүдлэх, зүүдээ янз бүрээр өөрчлөх чадвартай гэж хэлж байсан. Сонирхолтой... Миний хувьд үргэлжлүүлж зүүдлээд байж чадах ч удирдан чиглүүлэх нь хаашаа юм. Заримдаа сонирхолтой зүүд кино шиг хөвөрнө. Хэрвээ хүн зүүдэндээ өөрийн хүсч буй хүслээ төвлөрүүлж чадвал арай өнөө Secret нь ажиллаад эхлэх юм биш байгаа? Цааш бодох... Эсвэл жоорлох...

Зүүдний тухай ярихаар бас мэр сэр филисофи санаанд бууна. Амьдрал гэдэг үхэж сэрдэг зүүд гээд л. Нээрээ л баахан амьдарч үйлээ үзэж, бөөн болж байж амьсгал хураасан чинь нэг газар сэрээд 'Пүү, ямар муухай хар дарж' зүүдэлвээ гэж хэн нэгэнд хэлвэл яана?

Зүүд тайлагчид: ямартаа эртний улс орон бүрт л зүүдийг янз бүрээр судалдаг байсан нь тодорхой. Библид хүртэл зүүдээр нь дамжуулж есөн шидийг эш үзүүлнэ. Эсвэл зүүдний хаан Жосеф ч юм уу, долоон тарган үхэр гээд л... Ямартаа ч манай нэг үеэл маш их жоом зүүдэлсэн юм гэнэлээ. Баяжих юм байхаа... Зүүд бат оршигээ.

Миний нэг тод зүүд: Улаанбаатарын захын нэг хэсэг бололтой... Бодвол Орбит эсвэл, Амгалан зэрэг баруун зүүн захын аль нэг, гэхдээ бараг л Амгалан болов уу. Учир нь өмнө талд минь Богд уул, би өөрөө баруун зүгт хотруу харж байлаа. Хэдэн саарал цувтай хүмүүс индэр гараад л улс орон хямарч, сүйрч байгаа тухай баахан л юм яриад байх юм. Надад бол шаналгаатай санагдаж явахын түүс болж байлаа. Зуны сайхан нартай өдөр юун ч саарал борооны цув өмссөн юм бэ дээ. Одоо сайн бодохнээ Амгалангийн тролейбусны зогсоол хавьцаа л юм (Бодвол Турк сургуульд сурдаг байсан болохоор тэр хавь орж ирсэн юм байлгүй). Удаж төдөлгүй нэг туранхай, шөрмөслөг өвгөн (ёстой л нэг энэ тэнүүгээр хэсүүчилсэн байрын) ирж намайг "нааш хүрээд ир, чамд нэг зүйл хэлье" гэлээ. Гэхдээ яг хэлсэн үгүйг нь мэдэхгүй, яагаад гэвэл би хоолойг нь сонсоогүй. Энэ өвгөн Монгол хүн гэхэд биш юмаа (гэхдээ Европ биш, магадгүй дундад Ази, Араби маягийн хүн - одоо бодохнээ Пауло Коелхогийн Алхимич дээр гардаг Салемийн хаантай төстэй, эсвэл Алладин дээр гардаг Жафар Алладинтай шоронд уулзахдаа нэг өвгөн болж ирдэгтэй нь ч юм уу), угаасаа хөгширөхөөрөө хүн нэг их ялгардаггүй шүү дээ. Гэхдээ ямар ч байсан их том биегүй хүн байсан. Яагаад ч тэгж их шүдийг нь анзаарсан юм, нэг ч шүд нь унаагүй их чийрэг хүн байлаа.

Өөрийн эрхгүй тэр хүнийг дагаад л явлаа. Богд уулруу чиглээд л явах юм. Гадаа ямар сайхан байсан гэж санана. Тэгээд Богд уулруу дөхөөд нэг их ус болсон өвсөн дээгүүр алхаж байлаа. Үгүй их сонин яахаараа энүүгээр ийм ус байдаг билээ, Туул голыг гатлаагүй л байгаа шүү дээ гэж бодсоор явтал нэгэн төмөр хашаа (1м орчим бетон багануудыг өргөстэй тороор хооронд нь холбосон)-нд тулцгаалаа. Өвгөн надруу эргэж, намайг дагаад ууланд оч, тэнд чи жинхэнэ зүйлийг харна (эсвэл аз жаргалтай байх болно ч юмуу) гэсэн утгатай юм хэлэх шиг болсон. Тэгээд л би ёстой ацан шалаанд орох нь тэр. Хотруу харлаа, надад тоймтой юм юу ч харагдсангүй. Төрсөн хотоо орхиод явна гэхээр л нэг л эвгүй... "Алив, шийдвэрээ түргэн гарга" гэж өвгөн намайг шавдуулж байна. Өмнө зүг харлаа. Богд уул гайхалтай сэтгэл татам- яг л халуун орны уул шиг ногоорно. Ингэтлээ байгалийн сайханд татагдаж байсан үе бий л дээ. Энэ удаад бүр дэндүү сайхан, бас амарлингуй харагдаж байлаа. Өвгөнрүү хандан алхтал тэр хашааны томор сараалжыг хооронд нийлүүлэн барьж намайг хашаа давахад тусаллаа. Хашааг давлаа. Өвгөний үзүүлэх гэж байгаа тэр оромж ч юмуу, уулын агуйг их л сонирхож байлаа. Янз бүрээр дотроо төсөөлж байв. Ёстой тэнд нь очих юмсан гэж бодож явтал өөдгүй муу сэрүүлэг дуугарч цагаа хартал 7.30 болж байсан тул аргагүй босч зүүдээ дуусгасалаа.

Энэ зүүд санаанаас нэг л гарч өгөхгүй одоо болтол бодогдоод байсан тул энд сийрүүллээ. Тайлж уншдаг мэргэн Жозеф байвал хэлж өгч сонирхуулаарай.

С.Өнөр, 2009 оны 1-р сарын 5-6 шилжих шөнө. 0 цаг 01 минут.

What is a youth?

What is a youth?

What is a youth? Impetuous fire.
What is a maid? Ice and desire.
The world wags on.

A rose will bloom
It then will fade
So does a youth.
So do-o-o-oes the fairest maid.

Comes a time when one sweet smile
Has its season for a while...Then love's in love with me.
Some they think only to marry, Others will tease and tarry,
Mine is the very best parry. Cupid he rules us all.
Caper the cape, but sing me the song,
Death will come soon to hush us along.
Sweeter than honey and bitter as gall.
Love is a task and it never will pall.
Sweeter than honey...and bitter as gall
Cupid he rules us all

1968 оны Ромео Жульет кинонд энэ дууг (ая нь нөгөө алдартай Нино Ротагийнх) оруулсан байдаг. Одоогоос бараг 6 жилийн өмнө үзэхдээ л энэ дууг сонсож байсан бөгөөд олж авах юмсан гэж мунгинаж явсаар саяхан дүүгээсээ авч сонслоо. Хоёр гурав хоног нэлээд сонссоны хэдэн зүйл бичье гэж бодлоо. Блогтоо салхи оруулаагүй удсан, түүнчлэн ухаан мэдрэлгүй 9 хоног компютертэй зууралдсан тул түр ч атугай завсарлая гэж бодлоо.

Анх удаа уншихад зүгээр л хайрын шүлэг шиг санагдаж болох л доо. Нэн ялангуяа эх зохиолтой холбож төсөөлөөд байвал. Гэхдээ миний харсан өнцөг романстай хамааралгүй өнцөг байлаа.

What is a youth? Impetuous fire.
Sweeter than honey and bitter as gall.
Death will come soon to hush us along.

A rose will bloom
It then will fade
So does a youth.

Эдгээр мөрүүд... Гал мэт дүрэлзэн ассан залуу нас, гэхдээ л энэ залуу нас удахгүй дуусна. Сарнай дэлгэрнэ тэгээд л гандана... Үхэл удахгүй ирж биднийг авч одно... Балнаас амттай ч гашуун залуу нас... Цаг мөч бүрээр багасна.

Одоо ингээд 20 нас хүрчихлээ... Зарим нь хорьж болдоггүй энээ тэрээ л гэнэ... Зарим нь 20 гараад л нас сум мэт ниснэ гэх юм. Бодож бодож энэ залуу нас гэдэг бол бэлэг юм. Бие организм хүчтэй, хүсэл мөрөөдөл хурц дэврүүн-шударга ёсыг хайж гэгээн өдрөөр дэнлүү барьж гүйхэд бэлэн. Харин энэ оргилсон хүсэл унтардаг гэлцэнэ. Амьдралд нухлагдаж түүний хатуу бэрхийг мэдрэх үед тэр гал бөхнө. Харин удаан уугих цог, туршлагатай буурьтай эргэцүүлэл, болгоомжлол л үлдэнэ... Баахан тэнэгтэв...

Student's Dilemma!

Саяхан Экономикс дээр Нэшийн тэнцвэрийн талаар цухас уншлаа. Тэгээд Prisoner's Dilemma тоглоомыг оюутнууд дунд нэг зүйл дээр буулгах гэж оролдлоо.

Тоглоомын дүрмийг цухас тайлбарлая.

Арт, Боб нар хэрэг хийсэн хэмээн сэжиглэгдэж бие биенээсээ хамааралгүй байцаалтанд оржээ. Байцаагч "Хэрвээ та хоёр хоёулаа хэргээ хүлээхгүй бол 3 жилийн ял онооно. Харин хоёулаа хэргээ хүлээвэл 2 жилийн ял онооно. Чи хэргээ хүлээгээд найз чинь хүлээхгүй бол чамд 6 сар найзад чинь 10 жилийн ял, эсрэг тохиолдолд буюу чи хэргээ хүлээхгүй найз чинь хүлээх тохиолдолд чамд 10 жил, найзад чинь 6 сарын ял онооно" гэх тоглоомын дүрмийг танилцуулав. Нэшийн тэнцвэр ёсоор тоглоомын тэнцвэр хоёулаа хэргээ хүлээхгүй дээр тогтох бөгөөд энэ нь хоёулаа хэргээ хүлээснээс үр ашиг муутай, таагүй тэнцвэр юм л даа. Цааш дэлгэрүүлж http://en.wikipedia.org/wiki/Prisoner's_dilemma харна уу.

За одоо гол санаандаа оръё. Гадаадын их дээд сургуультай харьцуулвал манай Монголд дутагдаж буй зүйл нь оюутнуудын бүтээлч сэтгэхүй, оюуны өмчийг хүндэтгэх сэтгэлгээ юм болов уу. Plagiarism бол хаа сайгүй харагдана. Footnote энээ тэрээг бол ашиглах нь тун ховор. За дээрээс нь шалгалтыг хуулалцаан болгож өнгөрөөдөг сонгодог зуршил бий. Шалгалтыг хуулах, эс хуулах стратеги бүхий тоглоомыг сонирхоё.

Хэрвээ бүгд шалгалтаа хуулалгүй шударга өгвөл энэ нь мэдээж дэвшил, хамгийн үр ашигтай хувилбар үүснэ. Яагаад ашигтай вэ? Шалгалтыг амжилттай өгөх нь оюутны хичээл зүтгэл ур ухааны үр дүнг харуулдаг. Өндөр үнэлгээ авсан оюутан улам бүр сэдэлждэг бол тааруу үнэлгээ авсан оюутанд "хичээлээ хийхгүй бол болохгүй нь" гэх сигналыг өгдөг. Ер нь амжилттай суралцсаны үр дүнд авдаг урамшуулал бол сайн дүн юм. Хэрвээ шалгалтын дундуур та хуулахгүй харин бусад нь (номноос, эсвэл бүр нарийн чадварлаг аргаар) хуулснаар (харьцангуй) өндөр үнэлгээ авах боломжтой болох юм. Энэ үед танд үр дүн шударга бус санагдах бөгөөд хялбар аргаар дүнгээ авч бусадтай адилхан хуулах гэсэн хүсэл эрмэлзэл (incentive) үүсэх юм. Яг л бусад нь 6 сарын ял авахад та 10 жилийн ял авч буй мэт. Энэ мэтчилэн хоёр тал хуулах гэсэн хүсэл эрмэлзэл хүчтэй төрсний улмаас шалгалт loose-loose тэнцвэр дээр очиж тогтож байгаа нь манай их дээд сургууль дээр нэлээд ажиглагддаг. Энэ утгагүй тэнцвэрээс хэрхэн гарах тухай багш нараас асуухад тэдний хариулт нь ихэвчилэн "оюутны өөрийн ухамсар" тодотголтойгоор ирдэг. Платон ч билүү Аристотелийн өгүүлсэнчлэн хулгай хийх боломжийг олгосон хүн хулгай хийх үйлдэлд оролцсоноос ялгаагүй гэдэг шиг шалгалтаа зохистой авч чадахгүй байгаа багш нар, ухамсар дорой оюутнууд хоёулаа энэ үр ашиггүй тэнцвэр тогтоход нөлөөлж байна.

Бид муу үнэлгээ авч болно оо. Шалгалтаа шударгаар өгч муу үнэлгээ авсан бол бид сайжруулах гэж эрмэлздэг. Учир нь тэр бол бидний байгаа байдал. Өнөөдөр 60% авсан ч, маргааш 65%, 70% авна гэсэн чин хүсэл байдаггүй гэж үү? 100% авсан бол түүндээ урамшиж улам их тэр хичээлээ махран хийдэггүй гэж үү? Ангиараа шалгалтанд унахаасаа ч айх хэрэггүй. Зарим нэг хичээл оромддог багш нарын хичээлд суухаас ч дургүй хүрэм байдаг. Тэр хичээлүүд дээр ангиараа муу үнэлгээ авсан тохиолдол нь чухам оюутны хичээл зүтгэлээс болсон уу эсвэл багшийн чадваргүй сул дорой байдлаас болсон уу гэдгийг судлахад бодит шалгалт, бодит үнэлгээ хэрэгтэй. No more Loose-loose equilibrium!

Монголын их, дээд сургуульд оюуны өмчийг хэрхэн зохисгүйгээр (plagiarism) ашигладаг тухай дараа дэлгэрүүлж авч үзье.

Төгс төгөлдөрийн тухай товчхон бодрол

Төгс төгөлдөр хорвоо ертөнц, эд зүйлсийн тухай бид энгийн оюун ухаандаа төсөөлөх аргагүй юм. Чухам төгс гэгээрсэн Будда, бурханы хүү хэмээгдэх Есүс Христ нарт л хорвоо ертөнцийн, эс бөгөөс оюун санааны төгс төгөлдөрт хүрэх хувь зохиол олдсон юм болов уу. Харин энгийн сэтгэлгээт хүмүүс бид ертөнцийн төгс төгөлдөр гэж чухам юу болох тухай тодорхой өгүүлэн хэлж чадашгүй билээ. Нэн ялангуяа өнөөгийн homo sapiens sapiens-уудын шинжлэх ухааны ололт дэвшилт нь ямар нэг төгс төгөлдөрт хүргэчих боловсронгуй арга зам биш. Ньютоны 3-н хуулийг Эйнштэйн бөөмийн орчимд няцаасан шиг харьцангуй онолыг ч ирээдүйд хэн нэгэн, эсхүл ямар нэгэн шинжлэх ухааны институт алдаатай гэж нотлохыг үгүйсгэмгүй. Ер нь техник, технологи, шинжлэх ухаан сайжран дэвшиж байгаа ч төгс төгөлдөрт хүртлээ тийм ч дээр гарчихаагүй л байна. Гэхдээ хамгийн энгийн байдлаар төгс төгөлдөр зүйлсийг ойлгох гэж оролдоё.

Өнөөгийн homo sapiens sapiens-үүд төгс төгөлдөрлүү тэмүүлж байна. Урьд нь ер бусынд тооцогддог байсан үзэгдлүүд одоо энгийн мэт болжээ. Индианчууд бууг хараад аянга гаргадаг таяг гэж андуурч байсныг, эсвэл Монгол оронд анх орж ирсэн онгоцыг эгэл хүмүүс үлгэрт гардаг хангарьд хэмээн сүрдэж байсныг бид мэднэ. Анагаах ухаан, мэдээлийн технологи асар хурдацтайгаар ахин дэвшиж байна. Математикт энгийн тооцогдох хязгаарны томъёонд тоо бус өөр зүйлийг орлуулъя.

x->a үед lim(x)=a томъёотой адилаар [амьдрал]-> [төгс төгөлдөр] үед lim[aмьдрал]=[төгс төгөлдөр]

Амьдрал төгс төгөлдөрлүү тэмүүлдэг тийм нэг тогтолцоо бөгөөд энэ тогтолцоо өөрөө төгс төгөлдөр юм. Одоо бидэнд ганцхан асуулт үлдлээ. Хэрвээ х=а буюу амьдрал төгс төгөлдөрт хүрэх үед юу болох вэ? Үхлийн дараа юу болох тухай энэ хорвоо дээр хэн ч бидэнд мэдрүүлж чадахгүйн адил төгс төгөлдөрт хүрсний дараа чухам юу болох тухай хэн ч бидэнд ойлгуулж чадахгүй биз. Санаа зоволтгүй та төгс төгөлдөрт хүрэхгүй, хүрсэн ч тэр тийм ч гайхалтай зүйл биш байх болно. Учир нь гэгээрсэн нэгэнд онцгой зүйл байна гэж үү? Эсвэл?...

Fu-rin-ka-zan

Дээд баннертаа ФҮ-РИН-КА-ЗАН бичсэнийг анзаарсан хүмүүст хальт тайлбарламаар санагдлаа. Японоор салхи-ой-гал-уул гэдэг дөрвөн ханзны күн (гадаад) дуудлага. Эдгээр дөрвөн ханз нь Японы Сэнгокү эриний[1] агуу жанждын нэг Такэда Шингэний[2] туган дээр байрласан байдаг. Агуулга нь Хөдлөх цаг салхи мэт хөнгөн, зогсох цагт ой мэт нам гүм, довтлох цагт гал мэт бадрангуй, хориглох үед уул мэт бат гэх Сүн Цүгийн Дайтах урлагаас[3] авсан үг юм билээ.

Залуу хүний эрч хүчийг, ёс суртахуун, хүндэтгэлтэй хослуулвал дээрх үгийн утгыг харж болох юм шиг санагдсан.
_________________________________
[1] Сэнгокү эрин гэдэг нь байлдаант улсын үе гэсэн утгатай бөгөөд 15-р зууны дундаас 17-р зууны эхэн үе хүртэлх Японы феодал ноёдын хооронд үүссэн хямралт үеийг хэлдэг. Цааш дэлгэрүүлж http://en.wikipedia.org/wiki/Sengoku_Jidai хуудаснаас харж болно.
[2] Такэда Шингэн 1521-1573, Кай мужын бар хочтой нэгэн бөгөөд морин цэргийг чадварлаг ашигладаг нэгэн байв.
[3] Sun Tzu "Art of War" гэж ном байдаг. Монгол хэлнээ дээр бичсэнээр орчуулагдан гарсан.

I have a dream

1963 оны энэ өдөр буюу 8-р сарын 28-нд Мартин Лютер Кин "I have a dream" гэдэг алдартай илтгэлээ уншжээ. Үүнээс хойш даруй 45-н жил өнгөрчээ. Түүний хөдөлмөр талаар өнгөрсөнгүй. Тод жишээ нь Баррак Обама АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшин өрсөлдөж байна.

"Let freedom ring. And when this happens, and when we allow freedom ring—when we let it ring from every village and every hamlet, from every state and every city, we will be able to speed up that day when all of God's children—black men and white men, Jews and Gentiles, Protestants and Catholics—will be able to join hands and sing in the words of the old Negro spiritual: "Free at last! Free at last! Thank God Almighty, we are free at last!"[1]

Үүнтэй адилаар баян эсвэл ядуу, Христ эсвэл Буддист, МАХН эсвэл АН аль нь боловч гэм буруутай ахул хуулийн өмнө эрх тэгш хариуцлагаа хүлээх шударга нийгэмтэй болно гэж Би мөрөөдөж байна.

____________________________________________
[1] http://en.wikipedia.org/wiki/I_Have_a_Dream

Бодууштай явдал

Хэд хоногийн өмнө СЭЗДС дээр найз нартайгаа уулзлаа. Уулзаагүй удсан болоод ч тэр үү манайхан хэдэн beer аваад Оюутны Хотхоны ойр нэг газар олж суугаад элдвийг хөөрөлдөв. Удаж төдөлгүй хаанаас ч юм хоёр эргүүл гарч ирээд л их л ширүүн царай гарган мань хэдийг жагсаав аа. Та нар хэдтэй вэ?, аль сургууль хаана харъяалагддаг гээд л. Тэгээд баахан загнуулж, эцэст нь хууль дүрмээ мэдээгүй залуу хүмүүсийг нэг удаад нь харж үзээч гэж гуйсны үр дүнд анхааруулга өгөөд ашгүй явцгаав. Бид ч тэрүүхэндээ хурдхан beer-ээ дуусгачихаад төлөв томоотой хүмүүс болцгоолоо. Гэртээ ирээд шаралхаад хууль тогтоомжийг нь уншив. Ээ чааваас аль хэдийн хуулийн 2 заалт зөрччихжээ. Үүнд:

2% дээш этилийн спирт агуулсныг согтууруулах ундаа гэдэг юм байна[1]. За тэгээд пиво бол 5% энээ тэрээ болчихоор согтууруулах ундаа болох нь тодорхой

1-рт: 21 нас хүрээгүй хүн согтууруулах ундаа хэрэглэж болохгүй[2] (уг нь 18 гэж боддог байсан юм, харин 2003 онд өөрчлөлт орчихож л дээ)

2-рт: Гудамж, талбай цэцэрлэгт согтууруулах ундаа хэрэглэхийг хориглоно[3].

Хууль зөрчсөн иргэнд 10-15 мянган төгрөгний торгууль ноогдуулдаг юм байна[4].

Зиак ингээд бодохоор бид бол хуулиа зөрчсөн нь үнэн, тийм учраас өөрсдийгөө зөвтгөх ямар ч үндэслэл алга. Харин нэг зүйл нь дээрх хууль хэр үнэмшилтэй биелдэг эсэхийг та бүхэн бодно биз. 10-н жилийн хонхны баяр, төрсөн өдөр ядаж beer-гүйгээр (цаашлаад цагааныг нь бичихээ больё) өнгөрч байсан удаа бий юү? 18 ч хүрээгүй байж уугаад явж байгаа өсвөр үеийнхэн маань хэд билээ? Хуулиа дагаж мундаг иргэн болох юм бол 2009 оны 12-р сарын 20 хүртэл NO ALCOHOL. Ер нь хууль ёсоо даганаа гэж!

Нэг бол бодит байдалд нийцсэн хууль гарга, эсвэл энэ хуулиа чангатгаж шинэ бодит байдлыг бий болго!

____________________________________________________________
[1]АРХИДАН СОГТУУРАХТАЙ ТЭМЦЭХ ТУХАЙ ХУУЛЬ, 3-р зүйл
[2]Мөн хуулийн 7-р зүйл 3.2
[3]Мөн хуулийн 7-р зүйл 1.6
[4]Мөн хуулийн 16-р зүйл 1.9

Их уур амьсгал

8-р сарын 24-нд өдөржингөө хотын төв гудамжаар алхсан. Ажиглаж, инээмсэглэж, баярлаж бас бодлогширч явав. Өмнө нь өгүүлсэнчлэн баяр наадам болоход замын хөдөлгөөний дүрэм үйлчлэхгүй гэсэн ойлголт баймааргүй л юм. Гудамжаар явах зуураа энэ сайхан баярын өдөр үхчихвий дээ гэсэн айдас хүйдсээр дүүрэн байснаа нуух юун. Баярлаж бололгүй яахав. Гэхдээ баяр хөөрт ч гэсэн хязгаар байх учиртай бус уу? Аливаа зүйл зохист хэмжээнээс хэтрэх үедээ тааламжгүй болдог. Сайхан үнэр хэт хурц байваас толгой өвтгөдөг бус уу?

8-р сарын 25-нд төрийн томчууд нь тамирчидаа хүлээж авав. Хаа очиж эрүүл ухаантай хүлээж авсан нь яамай даа. Найм хоногийн өмнө согтуу хөлчүү иргэдийнхээ өмнө гарч ирж доромжилсон хүмүүс! Баяр наадам, шагнах болохоор баатар мэт ордноосоо гараад ирдэг, бухимдсан иргэд гомдлоо өргөн барихад буу шийдмээр хариу барьдаг бусармаг хүмүүс!

Ард иргэдээ мартсан гэж бодож суугаа байх л даа. Гэхдээ золгүйгээр амиа алдсан 5 хүнээ бид мартахгүй! Хэлмэгдэж хоригдож буй олон нөхдөө ч умартахгүй. Өнөөдрийн баяр наадамд догдолж өнийн явдалд сэрэмж алдаж бүр болохгүй. Ард түмний сонголт гэж агуу их луйвар хийснийг нь бүгд мэдэж байгаа!

Их уур амьсгал бүрдэж байна... Шатахууны үнэ өслөө. Оюутны сургалтын төлбөр өслөө. Үнэ өслөө. Нөгөө талхны үнэ барьдаг ерөнхий сайд харин тоосон шинжгүй УРА хашгирна. Их хурал нь хуралдсангүй ээ! Хуулиараа бол аль хэдийн тарсан байх ёстой. Харин манайд бол хууль биш лууль байгаа юм чинь тарахгүй тэгэсхээд байж байх болтой. Одоо нэг л юм болох гээд байх шигээ залуусаа!

Баяр хөөрийг улс төржүүлчихье...

Монгол хүн Олимпийн наадмаас алтан медаль хүртсэн сайхан үйл хэрэг тохиолоо. Тэнтэр тунтар явж буй манай үндэстний хүн бүрт урагшаа урам зоригтой алхах эрч хүчийг өгч чадсан. Нэг хүний гаргасан амжилт нийт үндэстнийг ийн хөдөлгөж чадаж байгаа нь гайхамшигтай. Дөчин дөрвөн жилийн турш манай үндэстэн эл алтан медалийг хүлээж суулаа. Эцэст нь Олимпийн тэнгэрт Монгол улсын төрийн дуулал эгшиглэлээ... (төрийн дууллын үгийг солисноос болсон уу, эсвэл сэтгэл ихэд хөдөлсөн үү манай залуу дуулж чадахгүй байх шиг байнлээ)

1. Олимпиос алтан медаль авсан тэр орой олон зуун иргэдийн сэтгэл хөдөлж Сүхбаатарын талбайруу өөрсдийн хүсэл зориг, баяр баясгалантайгаар очсон. Төрийн 3-н дээд албан тушаалтан, АН-ын дарга гээд Улс төрийн акулууд очицгоосон байв.Тэд замын хөдөлгөөнд саад болж, зарим нэг нь архидацгааж байсан. Би хувьдаа гэрлүүгээ явж байгаад согтуу залуучуудад золтой балбуулчихаагүй. Эндээс эхлэн бодъё. Иргэд баяр хөөрт автсан, уйт гунигт баригдсан, уур хилэн нь дүрэлзсэн аль нь боловч хууль ёс үйлчлэх ёстой. Зүй нь 8-р сарын 14-нд цугларсан тэдгээр хүмүүс жагсаал цуглаанаа хийхийн тулд Сүхбаатар дүүргийн засаг даргын тамгын газраас зөвшөөрөл авах ёстой байлаа. (тийм л мундаг хуулиа сахидаг байсан бол) Тиймээс талбай цугласан болгон нь хууль бус үйлдэл хийчихжээ. Ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд, УИХ гишүүн ер нь хэнбуйгай нь ч хуулийн өмнө эрх тэгш оршин байх учиртай.

Харин одоо 7-р сарын 1-ийг дурсан саная. УИХ-ын сонгуулийн үр дүнд бухимдсан хүмүүс мөн л хэний ч шахалт дарамтгүйгээр талбай дээр цуглацгаасан. Харин дээр дурьдсан жагсаалаас ялгаатай нь иргэд шударга ёс, эрх чөлөөгөө алдаж байгаад харамсаж, уурлан бухимдсан байсан юм. Цар хүрээний хувьд эсэргүүцлийн жагсаал баярын жагсаалаас бага байсан. Төрийн тэргүүд баяр баясгалангаа хуваалцахаар 8-р сарын 14-нд ирсэн шиг эрх чөлөө шударга ёсны төлөө манлайлан тэмцэгчид мөн л эсэргүүцлээ илэрхийлэхээр 7-р сарын 1-нд ирцгээсэн. Энд тэгээд ялгаа байсан юм гэж үү? Магадгүй МАХН-ын байрыг шатаасан зэрэг хүчирхийллийн тухай ярьж болох л доо. (өөр нэг жагсаалын тухай хожим дурьдана) Гэхдээ хэн хүчирхийлэлийг эхлүүлсэн, хэн энэ бүх дургүйцэл бухимдлын эзэн бэ? Хэн иргэдийн өөдөөс буудах тушаалыг өгсөн бэ? Хэн хамраа сөхөж жагсагчидтай уулзалгүй намын байр нь шатсаар байтал үл тоомсорлож хээв нэг сууж байсан бэ? Хэн хүмүүс үймж байхад онц байдлаа зарлахгүй үзэгч болон сууж байсан бэ? Хэн хэвлэл мэдээллийг хаав? Хэн хүмүүсийн тархийг угаав? Улсын хууль цааз баяр наадамд бол үйлчилдэггүй, харин эсэргүүцэл дургүйцлийг илэрхийлэхэд үйлчилдэг юм бол энэ бол хууль биш болчихжээ. Эрх баригчдад үл үйлчилж, харин тэмцэгчдэд үйлчилдэг юм бол хууль биш лууль. Ийм хогийн хуультай байж ичих ч үгүй төрийн тэргүүн нь бүх зүйл хуулийн дагуу явагдах ёстой гээд суудаг болжээ.

2. Чимээгүй жагсаал гээд нэг болсон, зарим нь сонсоогүй байх, тэртээ тэргүй чимээгүй ч байсан, чимээгүй ч баривчилсан. Ердөө л сулла, улс төрийн дарангуйлалын эсрэг гэх мэт лоозон бариад сууж байсан. Тэдэнд өнөө Сүхбаатар дүүргийн атманууд жагсаж суух зөвшөөрөл өгөөгүй. (юү вэ? үндсэн хуулиар бол үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлмээр) Ингээд тэр нэг хууль (лууль)-ийг нь дагалгүй үргэлжлүүлэн суулт хийсэн хөгшин залуу гэлтгүй баривчилж хорисон. Тэрэн дунд нь 70 гарсан эмээ хүртэл сууж байсан шүү дээ! Нөхрөө улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэнд алдсан тэр эмээ одоо хүүгээ ч алдах аюулд ороод байгаа юм. Нөгөө цусгүй ардчилал байгуулсан гээд байдаг Монголд чинь ердөө үзэл бодлоо илэрхийлэхэд зөвшөрөөл авна гэж! Тэгвэл эрхэм ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд нар 8-р сарын 14-нд баривчлагдах ёстой байлаа. Даан ч ЛУУЛЬ юм даа! Хуулийн сургуульд сураад хуулиар мэрэгшээд ер нь хэрэг байна уу. Хууль ярингуут лууль болгочих юм чинь, чөтгөр аваг!

3. Сүхбаатарын талбайд 14-ний орой цугларсан төрийн томчууд арван жилийн хонхны баяраа тэмдэглэж буй хүүхдүүд шиг авирлах юм. Үнэндээ хэрэлдэж, хуйвалдахаас өөр ажилгүй хүмүүс тэр орой л эх орны баатрууд шиг индэр дээр алцаганаж байлаа. Тэгээд дээрээс нь төрийн албаныхан согтуу! Ер нь Олимпиос алтан медаль авахад тэд юугаараа гийгүүлчихсэн юм бол. Энд хэлье, Түвшинбаяр алтан медаль авахд төрийн оролцоо 5% байсан бол их юм. Хэдэн төгрөг өгсөн л биз. Тэр нь ямар Баярынх юм уу? эсвэл Энхбаярынх юм уу? Яг үнэндээ мань хэдийн татварын хэдэн бор юм л явж байгаа. Төр өгч байна гэдэг нь төрийн албаныхан бус ард түмэн иргэд нь өгч байна гэсэн үг. Тэрнээс биш тэр төрийн тэргүүд бол харин өгсөн мөнгөний дундаас идсэн байхад цочирдохооргүй л хүмүүс шүү! Жинхэнэ гавъяатай хүмүүс нь төрийн тэргүүд бус Олимпийн хорооны ерөнхийлөгч, Монголын үе үеийн Жүдочид, Жүдогийн холбооны ерөнхийлөгөгч зэрэг хүмүүс тэрхүү гавъяаны индэр дээр харагдсангүй, ээ чааваас! Одоо нөгөө улс төрчид чинь бүгд л нөгөө Түвшинбаяар хайр зарлацгаасан хүмүүс болно. Би ч тэгсэн, тэр ч ингэсэн гээд л

4. Маш олон зүйлийг эл залуухан хүнд амлалаа. Манай үеийнхнээс 4-н насаар л ах хүн юм билээ. Нэг найзын маань Блог дээр бичсэн шиг, цол хэргэмд асар өндөр хариуцлага ноогддог. Хөдөлмөрийн баатар, гавъяат тамирчин, Олимпийн аварга гээд л энэ их хүнд цол хэргэмийг дааж чадах сэтгэлийн тэнхээ чухал. Дээрээс нь машин, байр.... Уулын оргилд гарах хэцүү, гэвч оргилоо барьж үлдэх нь бүр хэцүү. Уулын оргилд үнэхээр ширүүн салхитай нь жам.

Монголын бүх иргэдэд энэ хүнд бэрх цагт урам зориг, итгэл бишрэл өгсөн энэ залуу хүнийг Мөнх тэнгэр ивээж, цагаан хэл амнаас хамгаалж, саруул ухаан, уужим сэтгэлээр тэтгэх болтугай. Дэлхийн өнцөг буланд буй Монголын бүх иргэд энэхүү урам зоригийг зүрх сэтгэлийн гүндээ бат хадгалж өөрийн үйл хэрэгт хичээнгүйлэн зүтгэцгээе!!!

Анхны нооргийг 8-р сарын 14-нд бичсэнийг 8-р сарын 17 засварлан сийрүүлэв.

Боловсролын тухай

Энэ нийтлэлийг IFE free writers-аас оруулав. Нийтлэл ч юу байхав дээ сэдэл юм уу даа. Зарим нэг зүйлсийг нэмж эссэ болгох шаардлагатай л юм. Гэхдээ яахав гол санаа нь гарчихсан байгаа тул энд түр тавьчихъя.

Хэн нэгнийг хуурна гэдэг муу хэрэг. Харин өөрөө өөрийгөө хуурна гэдэг мулгуу хэрэг. Муу хэргийг цаашдын сайн сайхны төлөө хийхийг уучилж үзэх нь бий.
Харин мулгуу хэрэг мулгуугаараа л дуусна. Мулгуу хэргээс үүдэн муу муухай өөрөө үүсдэг. Хэн ч эхээс төрөхдөө би алуурчин, хулгайч, авилгач болно гэж төрдөггүй. Гагцхүү эцсийн бүлэгт өөрийгөө хуурч мунхагласны үр дүнд адгийн шаар болж хувирдаг.
Хаа газар, хэний ч өмнө шаардлага тохиолдоход бид хуурамч дүр эсгэж чадна л даа.Зузаан будгаар нүүрээ дарсан хүмүүсийн нийгэмд би ядаж өөрийгөө баггүй олж хармаар байна. Өөрсдийнхөө өмнө, өөрөө өөртөө хуурамч дүр эсгэнэ гэдэг нь солиорол. Бид заримдаа нөхцөл байдал хүн үед бүхнийг хаяад зугатмаар эсвэл үүрэг хариуцлагаасаа бултмаар санагдах үе бий. Энэ үед бидэнд гадны нөлөө, амар амгалан байх гэсэн хүсэл эрмэлзэл ноёрхож, хаа нэгэн өөр газраас тав тухыг хайн эрэлхийлнэ. Өөр нар төөнөсөн газар бид юугаа хайх вэ? Эх нутгаа орхилоо гээд өөрөөсөө зугатаж хэн чадах вэ? Өөрөөсөө нэгэнт зугатаж чадахгүйгээс хойш, бусадтай үнэнчээр харьцаж чаддаггүй юмаа гэхэд өөрийгөө хуурах ёсгүй.
Боловсрол гэдэг нь өөрөө өөрийгөө үл хуурах тэр л мэдлэг чадвар юм болов уу6 Боловсрол гэдэг нь өөрөө өөрийгөө танин мэдэж, мунхаг үйлээс гэтэлгэх юм болов уу. Яг энэ нэр томъёогоор би боловсролтой хүнийг тодорхойллоо.
Өнөөгийн амьдарч буй нийгэм минь биднийг өөрсдөөс минь холдуулах бүхий сургалтыг зааж байна. Шашин шүтлэг, суралцаж буй арга барил, уншиж буй ном зохиол, яригдаж буй яриа, хүсэл мөрөөдөл минь хүртэл... Хулгайлигдчихаж Би байхгүй болчихчээ! Би сэтгэж байна тиймээс би амьдарч байна, гэхдээ сэтгэлгээ минь минийх биш тул би аль хэдийн үхжээ.
Жинхэнэ би үгүй дор миний хүсэл мөрөөдөл юу болох билээ?
Хоосноос хоосон зүйл, утга учиргүй хэдэн үгс болох биз...

***

Хамгаас ухаантай (боловсролтой) хүнд ч адгийн муу үйлийг үйлдэх хүсэл дүрэлзэх цаг мөч бий. Жинхэнэ боловсрол мэдлэгтэй хүн, өөрийн албинг сонсож тэрхүү хорт бодлоос ангижирдаг. Учир нь боловсролтой хүн өөрийгөө мэднэ, сэтгэл зүрхэн дэхь байгалиас заяагдмал хиргүй ариун бодлоо дагадаг.
Харин ухаангүй мунхагууд өөрийгөө үл эрхэмлэн сэтгэлээ гараа бохирлодог.
Өөрийгөө танин мэд ... эндээс бүх зүйл эхлэнэ. Эндээс жинхэнэ утгаараа боловсроно. Тэрнээс биш Харвардын диплом өвөртөлчихөөд шунал хүсэлдээ баригдаж адгийн зүйлсийг үйлдэж, орондоо ч тайван унтаж үл чадах нэгэн бүү бол. Тэгж өөрийгөө хууран байж амьдрах хэрэг юун.
Буддын филисофийн өрнөдөд хүчээ авч байгаагийн нууц ч өөрийгөө танин мэдэхтэй холбоотой. Сидхарта Гаутама бодь модны дор зургаан жил бясалгахда гагцхүү өөртэйгээ тэмцэлдээгүй гэж үү? Синайн ууланд дөч хоног өлсөн бясалгасан Есүс, ариун ёс журмаар өөрийгөө сорьсон. Хүн бүр өөрийн үнэнийг ологтун, явсан замаар минь бүү дага гэж Будда хэлсэн нь өөрийгөө танин мэдэж, өөрийнхөө үнэнийг ол гэсэнтэй юугаараа ялгарах билээ. Гэхдээ тэдний хувьд өөрийгөө танин мэдсэн нь төгс тул гэгээрсэн хутагтууд болсон аж. Бидний хувьд өөрийгөө бага ч болтугай таньж, гадаад ертөнцрүү байдаг бүх эрчим хүчээ цацах бус харин дотоод ертөнцрүүгээ бага ч атугай өнгийн харвал, амьдралын утга учир, зорилго харагдах юм болов уу.

Чуулганы талаар

Оюутны чуулган болж өнгөрлөө.

Манайхны уламжлал ёсоор чуулган цагтаа эхэлсэнгүй ээ. Техник хангамж энээ тэрээ нь дутагдалтай, ирц бүрдэхгүй ер нь л хүндхэн эхлэл байв. За юутай ч төрийн дуулалаа эгшиглүүлэн чуулганыг эхлэх нь тэр. Зиак тайлан энээ тэрээг ч төлөөлөгчид огт тоосонгүй. Гол нь асар олон төрлийн, санал, хүсэлтийг илэрхийлж байлаа. Аж ахуйгаас эхлээд дээд хэмжээний бодлого хүртэлх өргөн сэдвийг хэлэлцэж байлаа. Төлөөлөгчид эхэндээ нэг их дуугарах янзгүй байснаа хурлын дундаас овоо орчиндоо дасав уу гэлтэй зарим нэг асуудлыг нэлээд ширүүн дэвшүүлэв. Хэлэлцүүлэг үргэлжилсээр... Янз бүрий үзэл санаа энд тэндээс дэвшсээр... Ямар ч байсан овоо үр бүтээлтэй хэлэлцэж, үзэл санаагаа дэвшүүлсний дүнд үдийн завсарлага авлаа. Энэ завсарлагаас хойш ширүүхэн юм болно доо гэж бодсоор цайндаа гарав.

Арван дөрвөн цаг дөчин долоон минут, эргээд чуулган хуралдлаа. Энэ удаа дүрмийн төслийг хэлэлцүүлэхээр эхлэв. Эхний хоёр бүлэг нийтлэг зүйл байсан тул ерөнхийдөө хялбархан батлагдав. Одоо 3-р бүлэг... Бүтэц... Халуухан яриа эхлэх нь тэр! Баахан шүүмж, хэрүүл, маргаан, тайлбар, тодруулга... Хяналтын зөвлөл л гэнэ, гүйцэтгэх хорооны удирдагчийн асуудлаар маргалаа. Ер нь тэр чигээрээ маргаанаар дүүрчээ. Өөрийн байр сууриа хамгаалан хэдий их хүч хөдөлмөр гаргасан ч үнэхээр барсангүй. Зиак нэгэнтээ гацаанд орсон тул дүрмийн төслийг ахин боловсруулах саналыг тавих нь миний хувьд хамгийн зөв алхам байлаа. Ингээд ОХ-ын дүрмийн шинэчлэн найруулах өргөтгөсөн коммиссыг байгууллаа. Бүрэлдэхүүнд нь Мөнхзаяа, Эрдэнэбат, Эвсанаа, Ихмандах, Ууганбаяр нар байв. Ингээд чуулганыг завсарлуулж, хоёр долоо хоногийн дараа дүрмийн төслийг дахин авч хэлэлцэхээр боллоо.

Дараагийн чуулган хоёр долоо хоногийн дараа хуралдсан ч яг үнэндээ ирц бүрдсэнгүй. Дүрмийн төсөл өдөржингөө сунжирч юутай ч гэсэн урьдчилсан шатанд ОХ-ын дүрмийг баталж дуусгалаа. Дараагийн асуудал нь тэргүүн, дэд тэргүүнийг хууль ёсны гэж үзэх тухай бас л хөөрхөн маргалдаж гүйцэтгэх хороо нэг үзэл санаатай байсны үр дүнд ямар ч гэсэн 9-р сарын чуулган хүртэл албан ёсны гэж үзэхээр шийдэж санаа амарцгаав. Бүх зүйл түр зуурын, үүрэг гүйцэтгэгч тэргүүн, дэд тэргүүн, бүр үүрэг гүйцэтгэгч дүрэм хүртэл зохиогдсон. Энэ мэтээр манай чуулган нэг л ёозгүй хүнд хэцүү байдал дунд өнгөрлөө. Олж авсан юм УЗ-тай боллоо. УЗ эрх мэдэл хэдий чинээ их байна төдий чинээ хариуцлага хүлээх ёстой. Тиймээс чиглүүлэн удирдах УЗ, гүйцэтгэн хэрэгжүүлэх ГХ гэсэн бүтэц хадгалагдан үлдэв.

За юутай ч намрын чуулган хүртэл баяртай ОХ минь. Шалгалтандаа бэлдэх минь...

Оюутны эрхэд бүү халд!

Монгол улсын Боловсролын тухай хуулийн 45-р зүйлийн 1.3[1]-д заасан эрхийн дагуу дараахь өгүүлэлийг бичив.

"2008 оны 4-р сарын 5-нд зохиогдож буй явган аялалыг сургуулийн захиргаанаас зохион байгуулж байгаа тул бүх оюутнууд заавал ирэх ёстой. Бүртгэнэ. Түүнчлэн ой хээрийн бүсэд аялж байгаа тул БОЯ-аас авах зөвшөөрлийн хураамжийг төлөх үүднээс бүх оюутнууд 300 төг биеийн тамирийн багш ...-д хураалгана" ийм нэг зарлал манай сургуулийн төв самбар дээр байхыг хараад тэсгэлгүй хэдэн үг хэлмээр санагдлаа.

Явган аялалыг хэрэггүй, эсхүл цагаа олоогүй дэмий үйл хэрэг байсан гэж эсхүл энэ үйл ажиллагааг зохион байгуулж байгаа клуб, холбогдох оюутнуудыг шүүмжилсэнгүй, харин гагцхүү сургууль оюутны язгуур эрх ашиг болсон сонгох эрхэд халдаж байгааг буруушаах гэлээ. Үүрэг нь л биш бол хэн ч (багш, сургуулийн захирал, тэр байтугай УИХ-ын гишүүн ч) оюутны хүсээгүй сонголтыг хүчээр хийлгэх эрхгүй! Нэн ялангуяа сургуулийн захиргаа гэсэн нэрийн дор, оюутнуудыг заавал олон нийтийн үйл ажиллагаанд хүчээр хамруулж улмаар бүртгэлжүүлж, уг үйл ажиллагаанд оролцоогүй оюутныг яллан шийтгэх нь коммунистуудын л хийдэг балмад ажил. Хэрвээ манай сургууль ардчилсан чөлөөт нийгэмд оршиж, ардчилсан чөлөөт нийгмийг эрхэмлэдэг тэргүүний дээд сургууль мөн л юм бол ардчилалын үнэт зарчим болсон хүний эрх, сонгох эрх чөлөөг нь хаан боогдуулахгүй харин ч эрхэмлэн дээдлэж, хөхиүлэн дэмжих ёстой. Ардчилсан ёсыг баримтладаг учраас л бид хичээлээ, багшаа сонгож, үүгээрээ ч хуучинсаг МУИС-иас ялгардаг. Хэрвээ энэхүү үнэт зүйлсээс татгалзвал оюутан бидний сургуулиараа бахархах нэгэн агуу бодол сарнин үгүй болох билээ.

Аливаа зүйлд хүний чин сонирхол байгаа цагт сайн сайхан, үр ашигтай болдог. Хүсэл сонирхолоороо нэгдсэн хүмүүс үйл хэргээ амжилттай, баяр баясгалантайгаар гүйцэтгэдэг. Энэ нь хорвоо ертөнцийн жам ёс. Дур хүсэл, чин сэтгэлтэй оюутнууд ямар ч шахалт шаардалт, бүртгэл харгалзалгүйгээр үйл ажиллагаанд хамрагддаг бол, сонирхол, дур хүсэлгүй оюутнуудыг дарамт шахалтаар үйл ажиллагаанд хамруулах нь дэмий үл ойлголцолын үндэс болж, анхын зорисон ажил хэрэг маань үр ашиггүй болж, зорилгодоо хүрэх бус харин ч хүчинд автсан оюутнуудын хүсэл зоригийг мохоосноор дуусах билээ. Тиймээс дур хүсэл, эрмэлзлийг төрүүлэх нь сургуулийн захиргаанаас оюутнуудыг аливаа үйл ажиллагаанд хамруулах гол арга хэрэгсэл болохоос бүртгэнэ, заавал оролц гэсэн сүржин тушаал нь оюутнуудыг идэвхжүүлэх бус харин ч зэвүүцэл эгдүүцлийг төрүүлэхээс цаашгүй. Хүчирхийлэл хэрэглэсэн бол хариуд нь эгдүүцэл, зэвүүцэл, дургүйцэл, зарим үед үзэн ядалтыг амсдаг нь бичигдээгүй хууль. Оюутан ч гэсэн хүн тул хүчинд автаж аливаа үйл хэрэгт оролцохыг хэн л хүсэх билээ.

Энд бичсэнийг минь зарим хүмүүс муйхраар ойлгож, мушгин гуйвуулж магадгүй гэж бодсоны үүднээс үргэлжлүүлэн бичье. Нэн түрүүн сургууль дээр зохиогдож буй арга хэмжээнүүд нь бүгд оюутны сайх сайхны төлөө гэж би ухамсарлаж байна. Гагцхүү сургуулийн дийлэнхи оюутнуудад үр ашигтай, ач тусаа өгч чадах арга хэмжээ нь сургуулийн бүх оюутанд мөн л үр ашигтай гэж үзэж оюутан бүрийг уг арга хэмжээнд оролцохыг шаардаж болохгүй. Бүр сургуулийн нэгхэн оюутан уг арга хэмжээг өөрт нь үр ашиггүй гэж үзэж оролцохоос татгалзвал сургуулийн захиргаа тухайн оюутны сонголтыг хүндэтгэж, зохиогдож буй арга хэмжээнээс чөлөөлөх ёстой.

Эрхээ эдэлж буй оюутнууд үүргээ гүйцэтгэхээс зайлсхийх учиргүй. Сургуулийн захиргаа дүрмийн дагуу аливаа үйл хэргийг гүйцэлдүүлэхийг оюутнуудаас шаардах эрхтэйг бас анхаарах ёстой. Жишээлбэл оюутан нь сургалтын төлбөрөө цаг хугацаанд нь төлөх үүрэгтэй учир сургуулийн захиргаа төлбөрөө төлөхийг шаардаж, хичээлд оролцуулахгүй байх эрхтэй юм. Энэ тухай анхнаасаа дүрмэнд тодорхой заасан билээ. Түүнчлэн ёс суртахууны доголдол гаргаж буй оюутнуудад ч харгалзах шийтгэлийг дүрмийн дагуу оноох учиртай. Анх бид энэ сургуульд элсэн орохдоо дүрмийн заалтуудыг сайн дурын үндсэн дээр хүлээн зөвшөөрч, оюутны үүрэг болгон хүлээн авсан үзвэл зохино. Энэ нь эрхээ эдэлж буй оюутнууд үүргээ ухамсарлаж, чандлан биелүүлэх учиртайг, цаашлаад оюутан сургуулийн захиргаа нь анх байгуулагдсан хэлэлцээр дээр үндэслэгдэж байгааг харуулж байна. Гэсэн ч...

Эртний Ромд патрицууд шүүн таслах эрхтэй байсан ба дан гагц уламжлал, эсхүл тодорхойгүй аман хуулиар аливаа харилцааг зохицуулдаг байв. Энэ нь хуулийг батлан гаргасан патрицууд хуулийг өөрсдөдөө ашигтайгаар эргүүлж шударга бус явдлыг гааруулах болсон бөгөөд улмаар нийгэм эмх замбараагүй болжээ. Харин НТӨ 449 онд “Арван хоёр самбарын хууль” хэмээх анхны бичигдмэл хуулийг зохиож Ром хотын олон нийтийн төв газар Форумд байрлуулснаар, аливаа тодорхойгүй асуудлыг эцэслэн шийдвэрлэж нийгэмд эмх журмыг тогтоож чадсан билээ[2]. Манай сургуулийн хувьд оюутантай холбоотой эрх үүргийн харилцаа асар бүрхэг байгаа нь сургуулийн захиргаа эртний Ромын патрицууд адил оюутны эрхийг хүчирхийлэх гол арга хэрэгсэл болчихоод байна. Өнөөдөр оюутан, багш нарын ёс зүйн тухай ямарваа нэг хүчин төгөлдөр заалт байхгүй, харин БСШУЯ-аас гаргасан Их сургууль, дээд сургууль, коллежийн багшийн мэрэгжлийн ёс зүйн дүрэм гэх төсөл төдий зүйл л байна[3]. Сургуулийн дүрмэнд оюутан болон сургуулийн захиргааны хоорондын эрх зүйн харилцааг дэлгэрэнгүй заан тусгасан баримт бичиг алга байна. (түүнчлэн веб сайтан дээр байрласан манай сургуулийн дүрэм одоо байхгүй болжээ!) Сургуулийн захиргаанаас ийм баримт бичиг байгаа гэж хэлж магадгүй юм. Гэтэл энэ баримт бичиг тань оюутнуудад ил тод нээлттэй бус учир байхгүй гэж хэлэхэд хилсдэхгүй. Хэрвээ үнэхээр байгаа юм бол сургууль гол самбар дээрээ дүрэм журмаа ил тод нийтлэн гаргах нь тодорхойгүй байдлыг эцэслэн шийдвэрлэж, дүрэм журам жинхэнэ утгаараа оршин байх гол үндэс юм.

Дээр дүрэм журам байх ёстойг өгүүлэв. Харин тэрхүү дүрэм журмын мөн чанарын тухайд; оюутантай холбоотой дүрэм журам нь үндсэн хууль, хүний эрх, боловсролын тухай хууль болон холбогдох бусад хууль тогтоомжуудтай нийцсэн байх ёстой бөгөөд, сургуулийн захиргаа оюутантайгаа зөвшилцөлгүйгээр, оюутны эрх үүрэгтэй холбоотой дүрмийг ямар ч тохиолдолд гаргаж болохгүй. Сургуулийн захиргаа болон оюутны хооронд бий болох харилцааг зохицуулах эрх зүйн баримт бичгийг хоёр тал харилцан зөвшөөрсний үндсэн батлах нь зүй ёсны хэрэг. Эсрэг тохиолдолд сургуулийн захиргаа дан гагц өөрөө мэдэн батлах аваас, энэ нь оюутнаа үл хүндэтгэж, эрх мэдлээ ашиглан оюутны эрхийг хүчирхийлсэн тулган шаардалт болж бидний хувьд дээд зэргийн доромжлол болох билээ.

Оюутанд юу хэрэгтэй, амин чухал байгааг сургуулийн захиргаа, багш нараас илүүтэйгээр оюутнууд өөрсдөө мэддэг, тийм ч учраас сонголтоо хийж санал шүүмж тавин хэлэлцдэг. Төр эдийн засагт хэт их оролцоод ирэхээр тааламжгүй үр дүнд хүрдэгтэй адил, оюутны хувийн эрх чөлөөнд сургуулийн захиргаа хутгалдаад байх нь таагүй нөхцлийг бүрдүүлнэ. Оюутныг үүргээс нь гадна аливаа үйл ажиллагаанд хүчлэн оруулдагаа сургуулийн захиргаа зогсоох ёстой. Үүнтэй ижил үйлдэл хийж буй ямарваа нэг багш, албан тушаалтныг сургуулийн захиргаа таслан зогсоох ёстой. Сургууль үйл ажиллагаа зохион байгуулсан үед оюутан сайн дураараа оролцож болох ч, мөн оролцохгүй байх эрхтэй гэдгийг оюутнууд ухамсарлах хэрэгтэй. Оюутнууд эрх, үүргээ ухамсарлах хэрэгтэй. Тэрхүү эрх үүрэг нь тодорхой байх ёстой бөгөөд сургуулийн захиргаа түүнийг ил тодоор нийтлэх ёстой. Сургуулийн захиргаанаас явуулж байгаа гэдэг нь эзэн хааны зарлиг мэт, бүртгэнэ гэж байгаа нь явахгүй бол ингэнэ шүү тэгнэ шүү гэж айлган сүрдүүлсэн мэт, бүх оюутнуудаас мөнгө татварлан хурааж байгаа нь коммунистууд хөрөнгө хурааж байгаа мэт энэ балмад үйлдлийг хараад чөлөөт нийгэмд амьдарч буй оюутан бидний сургуульдаа итгэх итгэлийг алдруулж байгааг эрхгүй нэг холбогдох албан тушаалтнууд нь тунгаана биз. Оюутны дуу хоолойг сонсогтун, оюутан үгүй бээр их, дээд сургууль орших учир юун.

2008 оны 4 дүгээр сар 5
Цицерон

---

[1] Суралцагч нь сургууль, багшийн үйл ажиллагаатай холбогдох асуудлаар санал гаргах, шүүмжлэх, шаардлага тавих эрхтэй. (Боловсролын тухай хуулиас)

[2] http://en.wikipedia.org/wiki/Twelve_Tables

[3] http://mecs.pmis.gov.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=316&Itemid=2